Politika    Jenosit    Diaspora    Kimlik     Tarih     Dil     Alevilik    Baskı   Duyuru    Sanat   Munzur    Forum   Linkler   Cografya  Yayinlar  

Zazaki
Franais
Laz
Trke  
Armenian
Suryani
Deutche
Kurmanc
English
Yazidi

 

 

 

 
   
 
Ziman kurd

Ji ber ku ziman Kurd ziman miletek ye ku hatiye bindesthiştin, di mkana pşdexistina muesesetiya mil, ji ya lkoln lgern pşxistina ziman, kultur hebnn civak tarx hatiye bparhiştin, ziman Kurd j tra xwe nehatiye lkoln dewlemendiya w nehatiye eşkerekirin. Muesese dezgehn ku karibin v ziman pşdexin bi taybet li hundur welt firsenda avabn nedtine, ji al lkoln lgern ve zimannasn pispor yn bikrhat negihştine, yek du ronakbrn ku bi mkan hewldana xwe ya şexs xwestine derkevin meydan j, hergav tş tehdda dewleta serdest zordar bne.
Loma j, lkolnn li ser ziman Kurd, heke em rewşa stisna ya Kurdistana raq li ber av negrin, bi mkann van end ronakbran mehdt kirye ku ew j ji xwe re li dervey wel,t peyda kirine. Li Kurdistana raq, ji ber w serbestiya nisb ya kultur ku encama tkoşna mil ya bwestan bnavber bye piştrej ji ber w mkana otonomiya mehdtkir ya berhema şer saln 60', li v per welat me, wel l hatiye ku hejmara ronakbr muesesn ku li ser ziman me xebat kirine, ta dereceyek zdetir bye. Li v per welt meriv dikare behsa hin xebatn hja bike.
Ji bil van tişt kuli ser ziman Kurd hatine nivsn, esern hin rojhilatnas zimannas, gerrok msyonern biyan ne. Ji bil v div em xebatn wan dewletn ku Kurdistan bindest kirine yn hin der dorn ku hin hesabn wan li ser Kurdistan hene j destnşan bikin, ku ev xebatn wiha yn li ser ziman Kurd ne bi mexseda ilm l bi ya siyas hatine kirin. Ewan ne ku xwestine rastiyn zanist derxin hol, l xwestine ida safsetn ku xizmeta mexsedn wan n siyas bikin li nav milet bne belavkirin. Dewleta Tirk ji ber ku heta roja ro hebna milet me nkar kiriye, muhawele kiriye ku Kurdan wek peroeyek ji qewmn Tirk n Asya Navn bide nşandan. Li ser ziman Kurd j ida kiriye ku ev ziman, ziman civakeke Tirknjad(Tirkn iyay) e di netca asmilasyon de bye zimanek destkind (sun') ku ji end hezar peyvn Ereb, Faris Tirk pkhatiye. Tirkan ji aliyek ev gotine, ji aliy din ve j ji bo ku milet kurd pere bikin safsatak wel derxistine ku xwedgirav Zazak ne lehceyeke Kurd ye l hem kesn ku bi zazak hem j' yn ku bi Kurmanc diaxvin, pereyek ji milet Tirk in.

Birvebir berpirsiyarn Tirk di van demn dawiy de, pişt ku hebna milet Kurd d nay nkarkirin piştgiriyek dide hin kes der dorn ku bi ida Kurdnebna Zazayan radibin, idayn wiha teşwk dikin di bin re alkariya wan dikin.

Yn ku di roja royn de da Kurdnebna Zazayan berpşdikin hinek ji wan j deologn nasyonalst n Ermeniya ne. Evn ku xwe bi xeyala Ermenstanek Mezin ve girtine, hermn Bakur Rojava yn Kurdistan j li ser v Ermenstana mezin dihesibnin. L ji ber ku dizanin nifsa Ermen li van herman nne, Zazayan bi taybet ji Zazayn Drsim yn Alew ji al reh rik ve dixwazin Ermen nşan bidin bi ve mexsed j dixwazin Zazak ji lehcn Kurd dr nşan bidin nz ziman Ermen bikin. Ev ji piştgiriya wan der dorn dikin ku Zazayan Kurd nabnin. Ya gelek balkş ew eku piştgiriya kesn ku Tirk Ermen dikin her eyn kes in.

Birvebirn Farisan ideologn wan n kirgirt j her muhawele kirine ku da serbixwenebna ziman Kurd biserxin bidin qeblkirin ku Kurd lehceyek ziman Faris ye. Ji bil birvebirn siyas kes dezgehn wan n xwedan mexsedn taybet, hin zimannas, gerok misyonern biyan j gelek caran ji ber mexsedn siyas yn li gor berjewendiyn welatn xwe hin caran j ji ber avdr lkolnn xwe yn gelek sath bi şaşnek nivsne ku Kurd ne zimanek serbixwe ye, lehceyek e ji Farisiya kevin yan j ya nuh. Yn ku li ser ziman Kurd tehlln şaş n qest kirine yan j bi nezann şaş ne, hejmarn kesn wiha ji yek du kesan ne zdetir in, l ji al lehceyn ziman Kurd de hejmara kesn ku br baweriyn cuda cuda nivsne peşkar kirine gelek zde ye.

Li al din div em rastiyek j qebl bikin ku hero lkolnn nutral zanist bi hejmara xwe gelek km bin j ew bi xwe j li ser ziman Kurd gihştine br baweriyn ne wek hev. Ji al van de j nezelaliyek heye.
Tev hem dijwar, nezelal kmasiyn, lkolnn ku li ser fonoloj, morfoloj sntakso ziman Kurd hatine kirin, nşan dane ku ziman Kurd, zimanek serbixwe y xwedan tarxeka taybet ya pşven ye y rastiya han di war zimannas de xwe daye qeblkirin.
Li gor v, ziman Kurd zimanek Hndu-Awrp ye, dikeve nav şax zimann ran di vir de j ji grba raniya Bakur Rojava t hesab. Her wek t zann, zimannasan di encama lkolnn li ser zimann dinyay de, li gor nzikbna an drbna, zimanan li ser esas reh rik yn gelek aliyn din ev ziman ji hev veqetandine, li gor hin zimanan, hn zimann din nz hev dtine ew di malbatek zimn de hesibandine. zimann dinyay dabeş dibin ser van malbatn zimanan:

1- Malbata Zimann Hnd-Ewrp
2- Malbata Zimann Sam: Ereb, bram Aqad dikevin nav malbat.
3- Malbata Zimann Bant: ji hin zimann Afrka Başr ya navn pkt.
4- Malbata Zimann n: Ji zimann n Tbet pk t.
5- Malbata Zimann Ural-Altay: Di v malbat de zimann Fn, Macar, Eston, Uygur, Samuyet, Tirk, Moxol Manoy cih xwe digrin.

Malbata zimann Hnd Ewrp ya ku Kurd j tde ye, bi nav Asya Ewrpa dibe du beş.
Beşa Ewrpa, bi nav zimann Cermen, yn Roman yn Slav dibe s şax.
Di şax zimann Ermen de Swd, norwec, Danmark sland hene ku ev ziman skandnav ne. Pişt re Flaman, Alman ngilz j di v şax de ne. Zimann Roman ji Portekz, spanyol, Fransiz, tal Roman pk t.

Di şax zimann Slav de j, Rs, Ukrayn, Bulgar, Sirb Leh (Polon) hene. Herweha, Yunan, Arnawut (Alban) Ltwan, Kelt Bask ji dikevin beş Ewrpa y Malbata Zimann Hnd-Ewrp. Di bes Asyay y malbata zimann Hnd-ran dabeş dibe li ser esas zimann Hnd yn ran. şax Hnd, ji Sanskrt, Sind, Urduy, Hindiya royn, Biharay, Bengal, Maras, Kray, Pencab Senegal pk t.

Di şax zimann ran de j Farisiya Kevin (ji w j Farisiya Navn yan Pehlew, ji Farisiya Navn, ji Farisiya Nuh), Avestay, Sogd, Belc, Peşty, Oset Kurd hene. Zimann ran ji al avabna rziman dibin ar beş: Kurd di grba raniya Bakur Rojava faris di grba raniya başr rojav de ye. Zimann dinyay ji al avabna
xwe j di bin s beş.
1- Zimann Yekktey: Ziman n Tbet ji v grb ne.
2- Zimann dvgir: zimann Tirk, Fn Macar di v grb de ne.
3- Zimann tewangbar: Zimann Hnd-Ewrp yn Sam di v grb de ne. Li gor v dabeşkirin, ziman Kurd dikeve grba zimann tewangbar.

Belavbna Ziman Kurd ya Coxraf

Li ser herma coxraf ya ku Kurd li ser dijn, Mr Bedls, droknas bi nav deng Kurd Serefxan, di şerefnameya xwe de wiha dibje:
"Huddn welat Kurdan, ji perav Derya Hurmuz (Delav Basra M.E.B.) ya ku ji okyans vediqete dest p dike, li ser xeteke rast ji w der heta dmahka welayetn Meletiy Meras die. Bi v away aliy bakur v xet Fars, Iraqa Acem, Azerbaycan, Ermenstana Pik ya Mezin pk tne. Li başr ve xet j Iraqa Ereb, Musil Diyarbekir heye. Tev v j gelek xelq qebln ji nesla van nsanan, ji rojhilat heta rojava li gelek welatan belav bne." (1)
Roja ro, Kurd li Asiya Pik, erd navbera Anadoliy, Kafkasyay, Faris Ereban t axaftin.
Li rojava Tirk, li bakur Ermen, li bakur rojhilat Azer, li rojhilat Faris li başr Ereb dibe cran v ziman. Axa Kurdistan ro hatiye perekirin ketiye nav hiddn ran, Iraq, sriy Tirkiy. Li gor v, rojava başr rojavay ran, seranser bakur rojhilat bakur Iraq, bakur Sriy rojhilat başr rojhilat Tirkiy welat esln ziman Kurd ye. Civakn Kurdaxv her wiha li Ermenstan, Turkmenstan, Pakstan (Belcstana Pakstan) Afganstan, Hndistan Lubnan hene. Li paytext bajarn wek Horasan, Tahran, Bexdad, Şam, Ankar, stenbol, Konyay zmr ji nifseka kesf a Kurdaxv heye. Tarxa bichbna Kurdan a li van welat bajaran ji al hin Kurdan ve gelek kevn e, die bi sedsalan ber niha ji al hin Kurdan ve j dikeve nav sedsala me ya nuha, bi taybet j van deh saln dawiy. Ku di van salan de yan hatine sirgnkirin, yan j ji ber zilm zor j mecbr barkirine. Bi v mahn, li welatn Ewrpa. li Amerkay, li Awustiralyay j li ser hev nv milyon Kurd hene.
Heke em bixwazin hidd welat esln ziman Kurd destnşan bikin, em divn tabloya jrn diyar bikin:
Li bakur, li Ermenstan ji Lennekan destpdike ber bi rojava de bajern Qers, Erzurum, Erzincan, rex rojhilat bajar Siwas qeza Sariz ya Qeyseriy digre nav xwe. Pişt re dikşe Meras, Qiriqxana Hatay j digre di wir re ji hudd Sriy Turkiy dibuhure die herma Afrn (iyay Kurmnc) ya li Bakur Heleb. Afrn digre navxwe ber bi rojhilat die; Kebaniy (Ayn Ereb), Ser Kaniy (Rasul Ayn), Dirbsiy, Amd Qamişliy digire. Pişt ku hem herma Cizr ya li Sriy girt ber xwe ber bi basr de rex bi rex Dcle dadikeve Musil, iyayn Sincr, qunatrn başr n rzeiyayn Hemrn digre nav xwe, li hundur Iraq li başr ta digihje herma Tikrt. Li wir Mendeliy, iyay Piştkw digre, dikeve hidd ran, li wir digihje başr Loristan ku ji Piştkw, Pşkw, Balagrwe, Bextiyar, Kahgeh Momesan pk t.
Ji bakur ber bi rojhilat de, gava ber bi basr dadikeve, hiddn ziman Kurd, perav rojhilat em Erez, li ran Mak Xoy peravn rojava başr Gola Urmiy, iyay Sehend ku dikeve bakur Merexe digre nav xwe. Ji w der bi zikzak die Ahmedawa, Mesrabad, Bicar (bajar Kurd y paşn y li rojhilata bakur) digre ber xwe, ji gund qesebn Esedaway derbas dibe ku ev bajar dikeve rojavay Hemedan, pişt re dirj dibe heta Karz, Al adder Şar Kurd ku ev bajar li rojavay sfahan ye. Ji wir ber bi başr de dadikeve digihje bajarn Kzeyrn Hesar (2)

Lehceyn Kurd

Ziman Kurd y ku li ser axeka fireh t axaftin, ji gelek leheyan pk t. Tiştn ku li ser leheyn kurd hatine nivsn axaftin gelek ji hev cuda ne. Di v war de meriv rast tesbtn ji hev gelek cih agahdariyn zde tkilhev t. Ji ber ku gelek caran navn lehce, herm, eşr, dn mezheban tn tkilhevkirin, di ber avkaniyek de, ji bo lehcan meriv dikare rast navek cih b. Ev yek ne bes ji al esern lkolneran, l ji al Kurdan bixwe j wiha ye. Lehce, gelek caran ji al Kurdaxvn v lehcey ji al crann wan bi nav w herm, eşr, mrty yan w dn mezheb hatine binavkirin. Di netca v yek de, ji bo lehceyek end navn ji hev cih derketine meydan. Her wek nav lehca Kurdiya bakur, li Kurdistana ran Sikak, li Kurdistana raq Bahdn, li Kurdistana Tirkiy, li nik Kurdaxvn v lehcey Kurmanc li nik Dimiliyan (Zazayan) Kirdas yan j Here-were ye.

Nav Kurdiya navend, li Kurdistana ran Mukr, li nav pern bindest Tirkiy Sriy li nav Bahdnan, Soran ye. Lehceya ku li hin herman bi nav Zazak t nasn, li nav Kurdaxvn v lehcey li hin herman j Dimilk, Kirdk, Kirmanck yan j Se-b t binavkirin. Di avkaniyan de, em rast w yek tn ku ji Hewreman re, Goran, Kakey, Hewram, Maoo, yan Kurd t gotin. Di nav lehceyn Kurd de kşmekşiya her diyar di war Goran, Lurr Zazak de ye. Hin kes hene ku van hersiyan wek lehceyek dihesibnin dibjin ku ev şweyn lehceyeka ziman Kurd ne. Hinekan j ew wek zimann cuda yn serbixwe qeblkirine. Kesin hene ku hersiyan; wek lehceyn cuda yn ziman Kurd dihesibnin hin j j ya duduyan (Lurr) li dervay ziman Kurd dibnin.
Lurriya ku bi nav Lurriya Pik Lurriya Mezin dabeş dibe, hin kes j hene ku Lurriya Mezin lehceyeka Kurd qebl nakin (di nav van de hin kes, w wek lehceyeka ziman Faris dibnin, hin j w wek zimanek bi ser xwe nşan didin) l Lurriya Pik wek lehceyeka ziman Kurd qebl dikin.
Meriv nikare bje ku li ser lehceyan tra xwe lkoln lgern hatine kirin netcn zelal ji al van ve bi her away hatine bidestxistin. Em li v der li gor avkan wesqeyn bin dest xwe cih bidin hin dtinan şemayek diyarbikin ku li gor me ya her nztir a rastiy ye.
Di war lehceyn Kurd de kevintirn avkan, Şerefnameya Şeref Xan e. Şeref Xan di v esera xwe de wiha dinivse.

"Eşr civakn Kurdan, ji al ziman, adet rewşa civak ve bi ser ar beşan de dabeş dibe:
Beş yek, Kurmanc
Beş duduyan, Lor (Lurr M.C.)
Beş sisiyan, Kelhur
Beş aran, Goran." (3)

Heger, em v tesbta Şeref Xan nehesibnin, lkolnn li ser lehceyn Kurd heta nv pşn v sedsala me, di esas de ji al biyaniyan ve hatine kirin. Di v mesel de takestisna, ew broşura Mela Mehmd Bayezd ye ku di 1858`an de ji bo Aleksander Jaba; konsolos Rsya Qeyser y Erzurm amade kirib ji ferhenga şwa Hekar ya Rewend ya hevberkir pk hatib. Mela Mehmd Bayezd, di destpka v broşur de, ber ku ji al rziman ve li ser hin xalan raweste, dide diyarkirin ku ziman Kurd j ji ber ferqtiyn herm eşr xwediy lehceyn cuda ye. "mesela" dibje, "Kurmanciya ahaliy Wan, Mş, Bayezd Qers Kurmancn bi ser Rsya ran ve ziman ahaliy Botan, Hekariyan, Hemedan, Simt(?)y, Diyarbekir, Msil, heta bigih hudd Bexday (ku ji hermn Silman şarezor ji tafn Zerza, Mukr, Bebe Bilbasan pk t) ji hev cuda ne" (4) Mela Mehmd Bayezd di v xebata xwe de, Kurd bi nav Kurmanc bi nav dike, wek lehce j behsa nav Botan, Hekar Rewend dike di ferhenga xwe ya hevberkir de j şweyn Hekar Rewend hevber hev dike.

G. Givrinly ku di saln 1836- 1837`an de end meqale li ser ziman etnografya Kurdan belav kirin, ziman Kurd, bi nav Kurdiya jorn ya jrn dike du beş. Li gor Givriml Kurdiya jorn ji Mukr, Hekar, Şikak Bayezd, Kurdiya jrn j ji Lurr, Gelhurr, Lek Goran pk t. (5) Peter Lench j di xebata xwe ya bi nav "Forschungen ber die Kurden und die Iranischen Nardchldaer", (Petersburg, 1857-1858) de ziman Kurd bi ser lehceyn Zazak, Kurmanc, Kelhur, Gran Lur dabeş dike. (6)
Yek ji wan lkolnern ziman Kurd; Oskar Mann, Kurd bi nav Kurdiya Rojava, ya Rojhilat ya Başr dike s beş. Oskar Mann ku Zazak bi ser Goran ve dihesibne, Goran j derdixe dervay ziman Kurd. (7)
Hin zimannasn biyan yn ku pişt Oskar Mann hatine, ji dlva ku lkolnn nuh n berfireh li ser lehceyn ziman Kurd bikin, bzzat xwe sipartine xebatn Oskar Mann brbaweriyn w ducar kirine.
Karl Hadank yek ji van kesan e. W xebata Oskar Mann ya ku di sala 1907'an de bi nav Kurdish Persich Forschungen Mundarten Gran besonders, Kandulai, Auramani und Badschalani, li ser Goran kiriye, aniye careka din di ber avan re derbas kiriye, hin şirovekirin tbn l zde kirine ji nuh ve ap kiriye. (8)
Dr. Mac Kanzie y ku Goran wek zimanek serbixwe qebl dike, di meqaleya xwe ya bi nav "Reh Rika Ziman Kurd" de ku sala 1961' di rapora salane ya Komela Ziman de hat belavkirin, Kurd bi xwe j yek ji lehceyn Farisiya Navn dihesibne di xebata xwe ya bi nav "The Dialect of Auraman (Hawramani-Luhan) de Hewraman, Kurd nehesibandiye, wek lehceyeka Farisya Kevn hesibandiye. (9) Dr. Mac Kenzie, ziman Kurd j kiriye du beş nav Kurmanciya Jorn ya Jrn li wan kiriye. Kurdiya ku li devern Silmaniy,
Hewlr, Rewanduz li Xoşnaw t axaftin wek Kurmanciya Jrn qebl kiriye devoka Silman bingeha van hesibandiye. Devokn Aqre Suroy j wek bingeha Kurdiya devern Aqre, Suro, Amdiye, Berwar Bala, Gull, Zaxo şxan qebl kiriye. (10)
E. B. Soane, di esera xwe ya bi nav "Grammar of Kurmanji or Kurdish Language" (London, Luzak and Company, 1913) de ziman Kurd, beş bi ser s lehceyan kiriye ji her du lehceyn pşn re gotiye lehceyn bingehn. Dabeşkirina Soaney wiha ye:
a) Kurmanciya Jorn
b) Kurmanciya Jrn
c) Lurr, Zazak tev ku nzk hev in j Hewram Goran. (11)
Sosyolog Tirk, Ziya Gkalp Diyarbekir di w esera xwe de ya ku nav w "Krt Aşiretleri Hakkinda Sosyolojik Tetkikler" (Lkolnn sosyolojk derheq eşrn Kurdan de) e di 1922'an de li ser daxwaza hukmeta Tirk ji bo ku di proja skankirina eşran da b bikarann, hatib amadekirin piştre j di 1975`an de ji al Komal Yayinevi, di 1992'yan de j ji al Sosyal Yayinlari li Tirkiy hatib apkirin, Kurdan bi nav kurmanc, Zaza, Soran, Gran (Goran) Lur dike pnc qewm, tev ku dibje ku h tehqq nekiriye j l zimann Gran Zazak nzk hev in. Di tehqqa cara pşn a rapora xwe de Ziya Gkalp dibje ziman Bextiyar dikare ilthaq Soran ziman Kalhr j ilthaq Gran bkirin. L di tehqqa cara dawn de v yek rast dike dinivse ku "bi şahidiya Şerefnam t famkirin ku ziman Bextiyar die ser Lurr ziman Kalhur j die ser Soran".(12) Ziya Gkalp di tehqqa xwe ya cara pşn de dinivse ku "Heke em zimann Gran, Bextiyar Kelhur veder kin (veqetnin) di dest me de ar zimann serbixweyiya wan diyar, dimne:
Kurmanc, Zazak, Soran Lur" (13) L di lkolna xwe ya rastkir ya cara pşn de digih w encam ku "awa ku Gran, Zazak Dunbul nav cih y zimanek ne, Kelhur, Baban Soran j navn cuda yn zimanek ne. Bextiyar Lur j her navn zimanek destnşan dikin. Sedem pirhejmariya navan ew e ku navn muayen n qewmn Kurdan nnin. Loma j t famkirin ku Kurd ne qewmek, l ar qewm in Kurd j dabeş bi ser ar zimann wiha dibe ku mensbn van zimanan qet ji hev t nagihn. Ev ar ziman ev in: Ziman Kurmanc, Ziman Zazak (Gran, Dunbul), Ziman Soran (Bahdn, Kalhur), Ziman Lur (Bextiyar, Feyl)" (14)
Ziya Gkalp di w xebata xwe ya binavkir de wiha dinivse: "Xwediyn van herar zimanan ji zimann hev t nagihn. Ji al serf, nahw luxet ve ferqeka mezin di navbera wan de heye. Ferqn navber j ne ferqn lehcey, l yn ziman ne. her zimanek ji van her aran ji al zimannas ve ziman serbixwe ye. Her yek j ji gelek lehceyan pk t.Tev v j ev her ar ziman bi tevay ne dr hev in j. Hem şaxn Kurdyeka kevin in ku meriv dikare bi nav
"Kurdiya Qedm" bi nav bike. Tkiliyn navbera zimann Neo-Latn Latn i bin, yn navbera Kurdiya Qedm van Kurdiyan j ew in." 815)
Ziya Gkalp ku lkolnn w li ser eşrn Kurda ne li ser "lehceyn" Kurmanc j radiweste: "H bi tetqqeke ilm nehatiye derxistin ku ziman Kurmanc dabeş bi ser end lehceyan dibe. L gava Ahmed Xan di kitba xwe ya bi nav Mem Zn de behsa lehceyn ku bi kar tne dike, di beyta jrn de nav s lehceyan dijmre."Boht Mehmed Silv Hin lal hinik ji zr zv" (16)
Li gor v, Ziya Gkalp j Kurmanc bi nav Boht, Mehmed Silv dike s beş eşr hermn ku bi van "lehceyan" diaxivin dihejmre.
;Zanay Kurd Tewfq Wehb, di mesela lehceyn Kurd de wek Soane difikire (17).
Nivskar binavdeng Alaeddn Seccad, di esera xwe ya bi nav Destr Ferheng Ziman Kurd, Ereb Faris de, dibje ku "di ziman Kurd de du lehce hene" wiha didomne: "Lehca 'Botan' a ku ro j re 'Bahdn' t gotin. Kurdn Tirkiy Suriy yn qezayn Msil bi v lehcey diaxivin. Ya duduyan j lehceya 'Mukr' ya ku ro j re 'Soran' t
gotin. Kurdn din, yan Kurdn bakur rojhilat rojhilat Iraq yn Ardelan Mukriyan bi v lehcey diaxivin" (18)
Dr. Kemal Fuad ku li ser edeb ziman Kurd xebatn w yn hja hene, ziman Kurd dabeş lehce şweyn jrn dike:
1- Kurdiya Rojava (ku hin ji v re dibjin Kurmanciya jorn -bakur-)
a- Afrn,
b- Cizr Botan
c- Sincar
o- Badn
d- Hekar
e- Şikak

2- Kurdiya Rojhilat (ku hin ji v re dibjin Kurmanciya Xwar -başr-, hin j dibjin Kurdiya Navend)
a-Soran
b-Silman
c-Mukr
o-Siney

3-Kurdiya Başr
a-Xaneqn
b-Feyl
c-Kirmanşan
o-Lek
d-Kulgayey
e-Kelhor
-Perewend

4-Kurdiya Goran-Zazak
a-Hewraman
b-Kenley
c-Gehwarey
o-Bacelan
d-Zengeney

Dr. Kemal Fad bi rexnegir dibje ku w lehceya ku ez j re Lehceya Başr dibjim hin kes w bi nav Lurr bi nav dikin. Ew ten wan lehceyn ku li Loristana Mezin tn axaftin wek lehceyn Lurr qebl dike wan wek lehceyn Kurd qebl nake. Dr. Kemal Fad rexne li w yek digire ku ima ji hin lehceyn ku di hin avkaniyan de wek Lurr Pik derbas dibin ji wan re Lurr t gotin. Ew wan di nav lehceyn Kurdiya Başr de dihesibne (19).
Fad Heme Xurşd, di xebata xwe ya bi nav Ziman Kurd, Dabeşbn Cografyayy Diyalktekany de lehceyn Kurd bi v away dabeş dike:
1-Kurmanciya Bakur
a-Bayezd
b-Hekar
c-Botan
o-şemdnan
d-Behdnan
e-Diyalekta Rojava

2-Kurmanciya Navn
a-Mukr
b-Soran
c-Erdelan
o-Silman
d-Germiyan

3-Kurmanciya Başr
a-Lurr Esln
b-Bextiyar
c-Mamesan
o-Gohgilo
d-Lek
e-Kelhurr

4-Goran
a-Goraniya Esln
b-Hewraman
c-Bacelan
o-Zazak (20)

Fad Heme Xurşd, hem Lurriya Mezin hem j ya Pik Kurd qebl kirine ew di nav Kurmanciya Başr de hejmartiye. Mehemed Emn Hewramany ku li ser ziman lehceyn Kurd bi taybet j li ser Hewraman xebatn hja kirine, di esera xwe ya bi nav Zar Ziman Kurd Le Terazy Berawird da, lehceyn Kurd li gor away jrn ji hev veder dike.
1-Kirmanciya Jorn (bi şaşt j belav bbe yan j Bahdn)
2-Kirmanciya Navn (bi şaşt j belav bbe, yan j Soran)
3-Kirmanciya Xwar (bi şaşt j belav bbe, yan j Goran)
Piştre Goran j dabeş şweyn jrn dike:
a-Hewraman
b-Lurr
c-Bacelan
o-Zazak

Mehemed Emn Hewraman her wiha destnşan dike ku Bacelan j Zengeney şebek digire nava xwe.(21)
Nivskar zimannas Kurd Malmsanij ku li ser ziman Kurd bi taybet li ser Zazak xebatn w yn hja hene, Kurd dabeş bi ser pnc lehceyn esas dike bi v away dihejmre:
1-Kurdiya bakur yan j lehceya Kurmanc
2-Lehca Kurmanci ya ku li Kurdistana Navn t axaftin. Ji v lehcey re carina Kurdiya Başr (Kurmancy Xwar) yan j bi şaşt "Soran" j t gotin.
3-Lerhceya ku bi navn Kirdk, Kirmanck (Kirmanc), Zazak yan j Dimil (Dimilk) t zann. (Malmsanij li v der wek du şweyn esasn lehceya Zazak, şweya Drsim ya
ewlig-Diyarbekir-Swreg dihejmre).
4-Lehceya Goran: ku Hewram j t binavkirin nzk lehceya Kirdk (Zazak, Dimilk)
ye li Kurdistana Iraq ya ran ji al hin Kurdan ve t axaftin.
5-Grba Lehceyn Kurd yn din n ku li Kurdistana Başr tn axaftin: gellek şaxn v grb yn bi navn Kermanşah, Lekk, Lurr, Sencab Kelhur hene ku ev ji al qismek Kurdn nav hiddn ran raq tn axaftin.(22)
Mehemed Emn Hewraman di w kitba xwe de ku nav w Zar Ziman Kurd
Le Terazy Berawird da ye, dibje ku Oskar Mann di w kitba xwe de ya ku
piştre ji al Karl Hadank ve careka din hat apkirin, dinivse ku lehceyn Goran li
gor away jrn t dabeşkirin:
"Hewraman (Auraman)
Kenduley (Kndulei)
Bacelan (Baclani)
Bwenij (Biwniji)
Gehweray (Ghwarai)
Rejaw (Rijabi)
Seyyidi (Syyidi)
Zerdey (Zrdai)
Mehemed Emin Hewraman dinivse ku Mnorsk her van lehceyn Goran tekrar dike l ji dvla Bwenj, Gehweray Rejaw Gelhur, Lek, Feyl, Kakey tne piştre M. E. Hewraman dibje ku "di esas de ev bi awayek tkilhevkirina eşr, dn zimanan e". (23)
Mehemed Emn Hewramaniy ku bi esl xwe j Hewraman ye, dibje ku Emn Zek Beg di Xulasetu Tarxul Kurd we Kurdistan de lehceya Hewraman zimanek Tacik dihesibne l tu dell ji v dtina xwe re nayne, qas ku t famkirin bes br baweriya Mnorsk tekrar dike. (24)
Mamostey Unversta Silmaniy Dr. zzedn Mustefa Resl, di esera xwe ya bi nav Ziman Yekgirty Edeby Kurd de, Hewraman ji lehceyn Kurd dihesibne.
Mehemed Merdx, di mesela lehceyn Kurd de wek şeref Xan difikire bi nav Kirmanc, Goran, Lurr Gelhurr wan dike ar beş.
Tewfq Wehb Edmonds, di Ferhenga xwe ya bi nav A Kurdish Dictionary, (Tewfq Wehbye Edmonds Oxford at the Clarendon press, 1966) gotinn lehceya Hewraman, tev gotinn Kurd kirine. Her weha Tewfq Wehb di maqaleka xwe de ku bersva meqala Dr. Mac Kenzie ya 1961'an b, diyarkiriye ku Kurdiya Hewraman, ji lehceyn kevn n Kurd ye.
Prof. Qanat Kurdo, di maqala xwe ya bi nav Haletekan Cns Bnay Berkar Le Zaza da, bi awayek hevberkir daye nşandan ku lehceyn Zazak Kurmanciya Jorn ji zimanek ne.
Major Soane, di kitba xwe ya bi nav Kurdish Grammar (Rzimana Kurd) de, Zazak yek ji lehceyn Kurd qebl kiriye. (25)
Dr. Kemal Fuad ku ji al brbaweriyn li ser ziman Kurd de xwe pirtirn nzik Oskar Mann dibne, Oskar Mann j t de rexne li wan kesan digire ku Goran-Zazak Kurd qebl nakin dibje ku ev lehceyn Kurd ne: "Hin zimannasn ku Oskar Mann j di nav wan de ye, lehceyn gruba Goran-Zazak Kurd nahesibnin. Di v war de ez cih difikirim: "lehceyn v grb, her oendn ji al lekskolojiy ve ji lehceyn grbn Kurd yn din cih dibin j, ev j wek Kurd dikevin beşa gruba raniya bakur rojava. Ji al cograf j dikevin nav erdn Kurdistan. Tkiliyn wan n abor, civak siyas j li gora miletn dtir pirtir bi Kurdan re h xurttir in. Di ser de j Hewramaniya ku lehceyeka Goran ye, demeka dirj (ji sedsala 16'an heta ya 20'an) di beşeka fireh a Kurdistan de (li Kurdistana Rojhilat ya Başr) bye zimanek edeb. ji al mil ve j ev xwe Kurd dibnin." (26)
Li gor Mehemed Emn Hewraman j avkaniyn kevin nşan didin ku Kurdiya Hewraman zimanek kevnare ye, ne ku bes di devra Mrtiya Baba Ardelan (a ku di sala 132'y Hicr de hat damezrandin) de ber w j zimanek dn edeb b ku ji ziman Avestay hatib guhern. Mehemed Emn Hewraman wiha dinivse:
"şx Sed (y şraz) di beyteka xwe de wiha dibje:
Geh be Taz astn ber men zened gyed 'te'al'
Geh be Kord gyedem 'bor nişne w nan were'
(Geh dest li ba dike bi Ereb dibje 'te'al-were'
Geh bi Kurd dibje 'bor nişne w nan were'. M.C.)
"Bor nişne w nan were" ya ku di v beyt de heye bi lehca Hewraman ye mahna w
"were rn nan bixwe" ye. Di w dem de (sedsala 13'an M. C.) Se'd (y şraz) ji lehceya
Hewraman re gotiye Kurd. Beytn taresan n Sultan Sehak n ku ji b terefdarn Ehl Haq tn stiran, bi Hewraman ne. şar Kurd meşhr Xanay Qubad bi xwe dide diyarkirin ku xwestiye Dstana şrn Xusrev bi Kurd bike menzm. Li gr w tu kmasiya Kurd ya ji Faris tuneye j şrntir e j. Lma j dibje ku:

Ce lay aqilan sahib eql dn
Dana buzurgan Kurdistan zemn
Rast en mewaan Faris şeker en
Kurd ce Faris bel şrnter en.
.........

Ce 'ersey dinyay dn bedfercan
Be destr nezan Nzam meqam
Be lefz şrn Kurdistan temam
Pş buwan meh'zz baq weselane.

(Ji al aqilmendn xwed eql dn
Zane mezinn erd Kurdistan
Raste dibjin Faris şekir e
Lbel Kurd ji Faris şrntir e.

Di v dinya bbext fan de
Bi away nezma meqam Nzan
Hem bi lefz şrn Kurdistan( M.C.)
Xanay Qubad gava şrn Xusrev nivs, ger Hewreman ne ziman edeb y Kurd b ya ne w bi v lehcey dinivs nej j re digt Kurd (27)
Li gr Mehemed Emn Hewraman, ji b strana beytn dn yn ku di deftern prz n Ehl Heq de ne, du lehce hatine bikarann. Defteran ji lehca Hewraman re gtine "Kurd" carna j gtine "Kurdiya Awraman" ji swa Caf re j "Cafiya Awraman". Abdn Caf (Abdn Başavş) berevkir ku ev agahdar dane, dibje ku tarxa peyvn van beytan yn nivsn ku di kutubxann wan de hene, die 880 sal ber nuha. (28)
Di rnahiya van agahdariyan de ku me xwest em bidin div meriv w rastiy qebl bike ku şveyn Lurr Mezin ne tde, Lurr pik j daxil, hem lehceyn Gran lehca Zazak dikevin nav lehceyn ziman Kurd mesela Kurdbn nebna Lurr Mezin ciy munaqeş ye.Netce, meriv dikare li ser lehceyn ziman Kurd, şweyn w belavbna wan a cgraf agahdariyn jrn bide:
1-Kurdiya Bakur (yan j Kurmanc-Kirmanc) Lehceya Kurdiya Bakur, Lehceya her berfirehby ye. Li ser axa Kurdstanqada w ya berfirehbn, heke meriv xetek ji rjhilat ve bikşe, ji perav rjavay Gla Urmiy destp dike, ber bi başr rjhilat ve dadikeve, di bakur bajar Şin, di dla Kleşn re ji hidd ran Iraq radibuhure, dirj dibe ta digih Helgurd. Ji w der ber ber peravn bakur rbar Rewandiz die ta digihje Z y Behdnan. Li v der j t tev em Dcl dibe, Zy taqb dike. (29) Ji Gla Urmiy ber bi bakur ve Ktur Xy digire nav xwe digihje em Erez, Qers, Erzurum, Mş Bedls digire nav xwe carinan paln rjhilat n Trasan carnaj quntarn wan seranser taqb dike, hiddn wlayeta Srt, qezayn Qzlux, Silva, Qulp, Lice Bismil, Hiddn bajar Diyarbekir, Erxeniy, Deşta Gewran herma iyay Qerejdax tev xwe dike hermn rjhilat, başr, başrrjhilat Swreg, qeza Hlwan, Gerger ne tde Adiyaman, Meletiy, bakur, rjhilat başr Meraş hildigre ta digihje lutikn iyay Gewr (Gavur Da). Qiriqxana Hatay Afrna Heleb digire nav xwe. Ji w der ta nuqta em Dcle y ku Z digre navxwe. Li wan erdn ku Kurd li ser dijn, Kurdiya Bakur-Kurmanc t axaftin. Li qezayn Tunceliy, Pertek Zzgrd, li qezayn Elezz yn ji bil Maden, Sivric Paly, li qeza Bngl ya bi nav Karlivay li piran hermn Swas yn Kurdaxv, ev lehce t axaftin. Ev lehce her wiha ji al nufsa Kurd a Lubnan, Ermenstan, Gurcstan, Azerbeycan, Qazaxistan cumhuriyetn Asya Navn yn din ji al Kurdn Hrasan
Knyay hin Kurdn Ankar t axaftin. Şweyn Kurdiya Bakur ev in:
a) Kurmanciya Rjava: Bi destpka ji herma Afrn Kurdn Entab, Qiriqxan, Meraş, Adiyaman Meletiy, qezayn Ruhay yn bi nav Surc, Brecik Xelfetiy bi v şwey diaxifin.
b) Rewend: Şweya ku li erdn bakur Gla Wan dimnin t axaftin. Li rjhilat ji herma Şikakan destpdike, ta digh cihn rex em Erez, Kurmancn Qers, Erzurum, Agir, Wan, Mş Erzncan bi v şwey diaxifin.
c) Şikak: Li hermn navbera Gla Urmiy, Şemdnan Başkal t axaftin.
) Hekar: Hema ji başr Şirnex destp dike li nav hidd wilayeta Hekariy t axaftin. Ber ji ber ku ji Mrtiya Hekariyan re Mrtiya Mehmd dihat gtin, ji v şwey re j "Mahmd" dihat gtin.
d) Bt: Kurdn Cizra ku li nav hidd Tirkiy Sriy ye yn w herma ku ji bakur Zaxy destp dike ji başr rjavaya Şirnex derbas dibe Eruh digre nav xwe ta başr Gla Wan t kşan hermn rjhilat başr Bedls, Srt, ta em Batman herma Batman rjhilat Mrdn digre nav xwe, ji al Kurmancn li ser v axa fireh t axaftin.
e) Bahdn: Şweya Kurdn Zax, Amediye, Akre Zbar yn Dihk
f) Sincar: Kurdn iyay Sincar yn Şxana bi v şwey diaxifin.
g) Kurmanciya Navn (yan j Siliv-Kk-Mil) Li bajar Diyarbekir ji bil rjhilat, li hem hermn Mrdn, ji Ruhay heta perav rjhilat em Fert Kurmanc bi v şwey diaxifin. Kurmancn hermn Elezz yn rjhilat başr j bi v şwey diaxifin.
2- Kuriya Navn (yan j Sran). Hiddn v lehcey ji başr w hidd ku me ji b lehceya Kurmanc kşa destp dike, ber bi başr de dm dike ta digihe, em Srwan Xaneqn. Li başr, ji başr iyayn Hemrn ber bi rjhilat ve vedigere ta iyay Sehend, Mesnabad, Bicar Esedaway die. Firehiya herma w ya başr j die ta digihje, ser rka esas ya Melayir. Kirmanşah, Qesr Şrn-Xaneqn. (30)
Şweyn Kurdiya Navn ev in:
a) Sran: Ji bil herma Zbar wilayeta Hewlr hem qezayn w v şw diaxifin.
b) Silman(Yan j Baban): Silmaniy, Kerkuk,Kifriy, Qeretep, Tuz Şiwan hin hermn Xaneqn digire nav xwe.
c) Mukr: Şweya ku Kurdn Şin, Nexede, Meraxe,Miyandiwan, Şahndij, Saqiz, Bkan, Bave Serdeşt p diaxifin.
) şiney: Li hermn Sin (Senendec), Bicar, Kengewer, Rewansar bakur Ciwanry t axaftin.
3-Kurdiya Başr: Li bakur ji rya esas ya Melayir-Kirmanşah-Qesr Şrn destp dike ta digih hiddn her başr yn hermn Kurdaxv Şweyn w yn jrn in:
a)Xaneqn
b) Lurr Esln (yan j Feyl)
c)Kirmanşan
)Lek
d)Kelhr
e)Perewend
f)Kulpavyey
4-Kurdiya Gran: Yn ku bi Kurdiya Gran diaxvin li herma iyayn a bakur rka Berda-Kirmanşan, yn li hermn rjhilat rjavay iyayn Hewraman yn li hermn Paweh Kendl, Hermn bakur rjhilat Msil, li w cih ku em Xazir tev Zy dibe dijn.
"Ew naveyn ku Gran t de dijiyan, di qirn hijdehande ji zeviyn ku niha t de dimnin mezintir bn. Peydabna Mrtiya Silmaniy di dawiya sedsala hijdehan destpka sedsala nzdehande bi awayek asr n, heta dereceyek li ser hesab tengbna wan nav iyan b ku Gran t de dijiyan, bi v away lehceya Kirmanciya Jrn (Kurdiya Navn M.C.) ya ziman Kurd, wek zimanek resm y Mrtiya Silmaniy peyda b, di dawiya sal sed hijdehande berebere j ji lehceya Gran re teng dikir li ser hesab w belav dib.
Lehceya Goran ya ziman Kurd li dema Mrtiya Ardelan de belav b, ku Baba Ardelan di sed aran zayn de ew damezirand ji nuh ve bajar Şarezr ava kir ku Mxla ew wran kiribn ew kir paytext Mrtiya xwe.
Ne dr e belavbna Granan ji rojhilat Zagrs ber bi Şarezr ve byer dest p kirib.
Kakeyiyan (Ehl heq, Al lah) Şarezr kirin bajar xwe y prz lehceya Gran j kirin ziman xwe y dn...
Di w dem de Şarezr ziman şiir Gran b edebiyata dn ya Kakeyiyan bi şiir destpkirib heta niha j her wiha maye. Her wiha pwist e ev j b gtin ku, l eşretn derdra Kerkk, Kifriy, Xaneqn qerax rbar Srwan, wek eşretn Zengene, Cebar, Şiwan, Bban Taleban yn dtir ji eşretn Gran bn ev, xwed edebiyata
xwe ya klask ya nivsk, edebiyata gelr ya flklr ya bi lehceya Gran bn. Lbel lehca Kurmanciya Jrn (Kurdiya Navn M.C.) berebere ev nave dagr kir di netca geşbn firebna Mrtiya Silmaniy."(31)
a) Hewraman: Kurdn herma Hewramana ku dikeve al ban y em Srwan bi v lehcey diaxvin. Rjavay iyayn Hewraman herma navbera Helebe Pncwn ye, rjhilat w j Sine kermanşah e.
Herma Hewraman dabeş dibe bi ser Hewramana Luhn, Hewramana Dizl, Hewramana Text, Hewramana Rezaw, Hewramana Ciwanr Hewramana Kenduley. (32)
b) Bacelan: Zegeney Şebek digre nav xwe. Ji rjhilat Msil, ji hermn Başway belav dibin, digihn ta bakur başr Hamdaniy ta hermn Taleban Zengene Qeret, Hrn Şxan. Bacelan li herma Zehaw a bakur Lristan j dijn. (33)
5- Kurdiya Zazak(Dimilk, Kirmanck yan j Kirdk)
Li bakur rojavay erdn Kurdstana bin dest Tirkiy, hermaka wel digre nav xwe ku di bakur ji Erzurum Erzncan li başr heta Gerger, Adiyaman die. Li hundir Swreg, Qeza Urfay gundn w yn bakur, li hundirn qezeyn Diyarbekir yn bi nav rmg, ungş, Pran Hn li hin gundn qezayn w yn bi nav Lice, Hazr, inar Qulp, li qeza Warty, qeza Mş, li hin gundn qezayn Erzurum yn bi nav Xinis Tekman. Li hundir Erzincan hin gund qezayn w. Li hundir hin gundn Tercan, li Beypinar
Netriya Zanay ku qezeyek Swas ye li hin gundn w, li bajar Tuceliy li qezayn w yn bi nav Pulumur, Nazimiye, vacix, Xzat, amişkezek bi tevay, li hundur Elezz qezayn w yn bi nav Maden Paly bi tevay, li nvena qeza Qereqan, li bajar Bngl qezayn w yn Gnc Kixiy bi tevay, li Piraniya Slxan li beşek Qarlivay lehceya Zazak t axaftin. Hundur Diyarbekir her endn piran Kurmancin j, nifseka girng a Zazakaxv j heye.(34)
a) Şweya Drsim: Li Tuncel, Erzincan Swas t axaftin.
b) Şwa Rjhilat(ya ewlig-Diyarbekir-Swreg): Li Bngl, Elazz, Diyarbekir, Swreg Gerger t axaftin.


ackan:
(1) şerefxan, şerefname, Hasat yaynlar, 3. bask 1990 stanbul, M. emin bzarslan ji Ereb wergerandiye Tirk.
(2) Fuad Heme Xurşd, Ziman Kurd, Dabeşbn Dyalektkany, apxaney Afaq Al arabiya, Bexdat, 1985, s. 55.
3) şerefhan, şerefname, Hast Yayinlari, 3. baski 1990, Istanbul, Wergera M. Emn Bzarslan ji Ereb b Tirk, r. 20
4) Vkabulaire Kurde des dialectes de Hakiari et Revendi, Par A. Jaba Cnsul de Russie a Erzerum, Erzerum le 15 mars
1858. Ji Dr. Marif Xeznedar Le Babet Mjy Edeb Kurdiyewe 1984, Bexda r. 386'an hatiye wergirtin.
5) Mehemed Emn Hewreman, Zar Ziman Kurd Le terazy Berawrd da, 1981 Bexda, r. 52
6) Peter Lerch, Frschungen ber die Kurden und die Iranischen Nrdchldaer, Petersburg, 1857-1858, r. 72
7) Gtwjek legel Dr. Kemal Fad, beş 2., Sirwe, hejmar 39, rzber 1368
8) Mehemed Emn Hewraman, Zar Ziman kurd le Terazy Berawirdda 1981, Bexda, r. 24
9) e. n. d. r. 6
10)Sadiq Behaeddn Amd, Rzimana Kurd, Kurmanciya Jr ya Jr ya hevberkir, apa yek, 1987, r. 34
11)e. n. d. r. 27
12)Ziya Gkalp, Krt Aşiretleri Hakkında Ssyljik Tetkikler, Ssyal Yaynlar, 1992. r. 24
13)e. n. d. r. 24
14)e. n. d. r. 95-96
15)e. n. d. r. 24-25
16)e. n. d. r. 28
29) Fuad Heme Xurşd, Ziman Kurd, Dabeşbn cografyayiy Diyalektkaniy, Bexda, apxaney Afaq'l Arabiya, 1985, r.60
30) e.nd:r.62
31) Dr. Marif Xeznedar, Le Babet Mjy Edebiy Kurdiyewe, Bexda, 1984 r.88-89.
32) Mehemed Emn Hewraman, Kakey, apxaney Al Hawads, Bexda, 1984 r. 68
33) Dr. Marif Xeznedar, Le Babet Mjy Edebiy Kurdiyewe, Bexda, 1984 r. 87
34) Malmsanij: Dimilk miyan di ciyayeya vatişan, Hv, kvara andiya gişt, Pars, n:2, Gulan 1984, r. 86-87.



Mrad Ciwan ev nivs amada kiriye
 

 

 

Back to Top