ZAZA DILININ IRAN DILLERI SISTEMINDEKI YERI
GARNIK ASATIRYAN çeviren:Murat BOCALYAN aktaran Sako
Zulalyan
Garnik Asatiryan'nin bu makâlesi Türkçe
olarak Rastiye Dergisi'nin 1992 yilinda yayinlanan 7. sayisinda gün isigina
çikmistir. G.S. Asatiryan Zaza diliyle ilgili çalismalarinin Türkçe'de toplu
olarak kitapçik halinde yayinlanmasini o yillar arzu etmesine ragmen,
olanaksizliklardan dolayi dilegi maalesef bu güne dek gerçeklestirilemedi.
Bu çalismalarin ilgili okuyucu kesimlere ulasabilmesi, düzeyli ve olgun
tartismalara vesile olmasi dilegiyle Dersim Site'ye aktariyoruz.
Istemimiz disindaki dizgi hatalarindan dolayi arastirmacidan ve ilgili
okuyucudan simdiden özür dileriz.
Sako Zulalyan
ZAZ DILININ IRAN DILLERI
SISTEMINDEKI YERI
Kûrtlerin menseiyle ilgili sorunlarin çôzûmû tarihlerinin ilk asamasinda
isgal ettikleri topraklarin (etnik arazinin) ve gôç yollarinin belirlenmesi
bûyûk ôlçûde tarihsel diyalektoloji ve dil tarihine baglidir(1). Bu nedenle
de gerek uzman iranistlerin, gerekse (içte ve dista) kûrt dilinin senkron
gramerini inceleyen kûrt yazarlarin bu konulara gôsterdikleri ilgi bir
rastlanti degildir. Bunlara Kûrt aydinlarinin çesitli temsilcilerini de
eklemek gerekir.
Kûrt asilli arastirici Z.A.Yusupova "Istoriko-filologiçeski jurnal"
dergisinin 1990'da çikan ûçûncû sayisinda yayimladigi "Kûrt dilinin
lehçeleri" baslikli yazisinda Iranistlerin ezici çogunlugunca ayri diller
olarak kabul edilen Zazaca ve Guranice'nin Kûrt dilinin lehçeleri oldugunu
ispalamaya çalisiyor. Simdi, dogal olarak, kimileri: "Ne olmus yani, hakli
olmasa bile, bir yazarin kendi gôrûsûnû açiklamaya hakki yok mu?." Diye
sorabilirler. Ama sorunun ôzû su ki, Yusupova bazi Iran dillerini, uzun
uzadiya dûsûnmeden, dogal olarak her hangi bir ciddi arastirma yapmadan,
kûrt dilinin lehçeleri ilan ediyor. Bu durumda, haksiz yere Kûrtlestirilen
halklarin, ôzellikle ulusal bilinçlenme sûrecinde bulunan ve ulusal birlik
ve beraberlik için savasim veren Zaza halkinin tepki gôstermesi dogaldir.
Bilindigi ûzere, Bati Avrupa'da oldukça kalabalik bir zaza diasporasi vardir,
Zaza dilinde gazeteler, dergiler, brosûrler çikmakta ve bir çok edebiyat
eseri basilmistir.
Zaza diasporasi'nin bu çalismalarina ve ûrûnlerine ragmen, Zaza diline
bir lehçe demek, en hafif tabir ile kabalik olmaktadir.(2)
Vaktiyle D.N.Mackenzie tarafindan kaleme alinan bir eserde bu dillerin
Kûrtçeyle hiç iliskisi olmadigi itiraza yer birakmayacak sekilde
kanitlanmisti. Oysa Yusupova dûnyaca ûnlû Dogubilimci'nin savlarini çûrûtmek
için yabanci yazarlardan Kûrt asilli T. Vehbi'nin (hemde bir albayin) ve
sovyet Kûrdologlarindan K.Kurdoyev, K.R Eyyubi, I.A.Smirnova, M.Khamoyan ve
Z.A.Yusupova'nin (yani kendi sahsinin) eserlerinden yararlaniyor. Ama, sorun
su ki, Smirnova disinda hepsi de Kûrt olan bu arastirmacilarin, incelenen
konuda tarafsiz olacaklarini dûsûnmek en azindan saflik olurdu. Smirnova
disinda Zaza dilinin, Kûrtçe'nin bir lehçesi oldugunu savunan Iranistler
arasinda Kûrt asilli olmayan rastliyamazsiniz.(3)
Yusupova'nin makalesinin bir ôzelligi de bilimsel degerlerini ya çoktan
yitirmis, yada bizi ilgilendiren konuya ancak inter alia deginen eserlerden
yararlanmis olmasidir. Örnegin: V.A.Jukovski'nin tamamen baska bir konuyu,
Gerçek Insanlar Tarikati'ni ele alan incelemesini, Yusupova sadece bu
incelemede "Gurani Kürtleri" tabirine rastladigindan dolayi kullanmis.
V.F.Minorski'nin ôgrencilik yillarinda yazdigi "Kürtler" adli kitabi da sik
sik animsamasinin bir nedeni de bu olsa gerekir. Minorski bu eserni 1915
yilnda Lazaryan Dogu Dilleri Enstitûsûnde okudugu sirada Irana yaptigi bir
yolculuktan sonra yayinlanmisti. Oysa Zazalarin, Daylamit kavminin devami
olduklarini, F.Andreasa atfen(4) ilk vurgulayan Minorski'nin kendisi
olmustur. Bu da Yusupova'nin isine gelmiyor.
Onun Zazalarin kendilerine verdikleri "Dimli" adinin da "dun/nibuli"nin
fonetik bir varyanti oldugu yolundaki iddiasinin da asli yok ve olamaz,
çûnkû bu kuzey Iran'da yasayan ve 19. yûzyil sonlarinda Tûrklesen bir Kûrt
asiretinin adidir. Dunbuli asireti Kurmanci dilini konusuyordu. Daha sonra,
Yusupova Zaza dilini Kûrtçe'nin bir lehçesi sayan arastiricilarin adlarini
siraliyor, ama ne hikmetse, kaynak olarak sadece iki kûrt tarihçisinin
eserlerini gôsteriyor. Bunlardan biri C.Bedirhan, ikincisi ise K.K.Kurdoyev
(o da basilmamis bir el yazmasi). Yusupova'nin temel yaklasimi da iste bu.
Su da var ki, onun sundugu liste ancak konuya yabanci olanlari etkileyebilir.
Gerçekte bu listede yer alanlarin hiç biri Zazalar ve Zaza dilinin
problemleriyle ôzel olarak olarak ugrasmamistirlar. 19. yûzyilin birinci
yarisinda yasayan Ermeni aydini Khaçatur Abovyan bunlardandir (Zazalar ve
Kûrtler hakkinda bazi notlar disinda hiç bir yazi birakmamistir). Ayrica bu
yazarlar 19. yûzyilda yasadiklarindan dolayi Zazalar hakkinda yeterli
bilgiye sahip degillerdi. Diger yandan, Iranolojinin o zamanki dûzeyi konuya
daha ciddi yaklasma olanagi vermiyordu.(5)
Yusupova ve meslektaslari bilimsel savlarin yetersizligini, genelde geçen
yûzyilda yasayan ama Zaza ve Gûrani dilleri hakkinda tek kelime etmeyen ve
ayrica Kûrtçe'nin lehçeleri hakkinda dahi ikna edici temel bilgiden yoksun
arastirmacilarin yardimiyla gidermeye çalismaktalar. Arasira ise daha
inandirici olabilmek amaciyla Zaza Dilini konusan Kûrtlesmis kimi Zazalari
ôrnek gôsteriyorlar. Yusupova da Nuri Dersimli, K.Badili ve Malmisaniç'in
adlarini siralarken boyle bir amaç izliyor.(6)
Bu arada sayin Yusupova benim "Istori-filologiçeski jurnal Akademi Nauk
Armeni" dergisinde basilan iki makaleme deginmeyi de unutmuyor.(7)
Özellikle bu yazilardan birinde, Mackenzie'nin Kûrt diyalekleriyle ilgili
çalismalarindan sôz ederken, bu gôrûslerin sovyet Iranistlerince genelde
tartisilmadigini belirtiyorum ki, sayin Yusupova bunu hazmedemiyor. Ancak,
ben bu sôzlerimin altina imzami basmaya bugûn de hazirim, çûnkû onlarin
dogrulugundan sûphem yok. Gerçekten gûnûmûzde Zaza ve Gûrani dillerini
Kûrtçe'nin bir lehçesi sayan, bu alanda bilimsel çalismalarda bulunmus
dolayisiyla bilimsel kanitlara sahip ciddi bir bilim adamini mumla arasaniz
dahi bulmaniz mûmkûn olmiyacaktir.(8)
Yusupova, benim Zaza diline Ermenice'den geçen sôzcûkleri konu alan
makalemi de elestiriyor ve bu yaziyi kaleme alirken senkron ve tarihsel
yaklasimlar birbirine karistirdigimi iddia ediyor. Bu arada "Ermenice'den
geçen sôzcûkler" kavramini tirnak isareti içine alarak, gerçekleri tersyûz
ettigimi gôstermeyi amaçliyor. Peki ama, bu sôzcûklerin Ermenice
olduklarindan gerçekten sûphesi mi var? Eger varsa, o zaman niçin bu
iddiasini bilimsel savlarla savunmayi denemiyor da, makalemde sôzû geçen
sôzcûklerden en az altmisinin Kurmanci dilinde de var oldugunu belirtmekle
yetiniyor? Hakli bile olsa, ayni sôzcûklerin bir dilden bir defada birkaç
dile geçmis olmasi mûmkûn degil mi?
(Zaten bu sôzcûklerin Kurmanci'de aldiklari sekillere makalemde ben de
deginmistim). Yoksa Zaza dilinde Ermenice sôzcûklerin yoklugunu kanitlamak
için Yusupova, V.F.Minorski'nin yukarida sôzû edilen ôgrencilik yillarinda
yazdigi makaleden seçtigi "Zazaca ile Ermenice'nin benzerligi yolundaki
iddialarin hiç bir asli yok" cûmlesine mi dayaniyor? Bûtûn bunlar bilimsel
savlardan tamamen yoksun bos laflardir.
Sôzkonusu inceleme yazisinin diger sayfalarinda Yusupova herkesçe bilinen
gerçekleri(kuzey ve gûney Kûrt agizlarinin ayirici ôzellikleri,Gûranca ile
gûney Kûrtçesi arasindaki fonotik benzerlikler vs.) siralamakla yetiniyor ve
bu arada hatalarini tekrarlamaya devam ediyor.
ZAZA DILI
Kuzeybati Iran dilleri diger Iran dillerinden Güneybati gurubunda oldugu
kadar belrli farklilik göstermez.(9) Güneybati ve kuzeybati Iran dillerini
birbirinden ayiran bazi tarihsel-fonetik özellikleri gözönune alirsak,
kuzeybati ile dogu Iran dilleri arasinda bazi ortak özellikler oldugunu
gôrürüz
(ör., eski Farsça'dan gelen 'xs', 'xz' sessizlerinin korunmasi gibi).
Kuzeybati grubunda rastlanan tarihsel-diyalektolojik iliskiler de oldukça
karmasiktir. Bunlarin hangi ortak ana dilden kaynaklandiklarini belirlemek,
maalesef mümkün
olamiyor. Sadece çagdas kuzeybati dilleri ve diyaleklerinin (Kürtçe,
Belucice, Hazar denizi kiyilarinda konusulan Gilan, Mazanderan, Talis ve
bunlara yakin halklarin dilleri, Zazaca, Guranice, Vasfi) ve orta Iran
diyaleklerinin eski ve orta Farsça'nin bazi ana kollarindan gelistigini
tahmin edebiliriz.
Kuzeybati Iran diyaleklerinden biri olan Zaza dili özelikle Gurani ile Hazar
kiyilarinda konusulan Iran lehçelerinden Harzani , Gilani, Talis ve
Mazandaran dillerine yakinlik gösterir. (10)
Zaza dilini konusan halk günümüzde genellikle Dersim'de (T.C.'nin Tunceli
ilçesi), Firat'in iki kolu arasinda yer alan arazide, kuzeyde Erzincan kenti
ve gûneyde Murat su arasinda kalan bölge ve çevresindeki cografya ûzerinde
yasamaktadir. Bununla birlikte Zazalarin bu bôlgeye X-XII yy'da Hazar
Denizi'nin gûney kiyilarinda bulunan daglik Gilân ilinden, daha dogrusu
Daylam'dan gelip yerlestiklerini anlasilmaktadir. Bu olgu, Zaza dilinin adi
geçen Iran diyaleklerine yakinligi ile de ispatlanmaktadir. Bu halkin
kendisine verdigi "Dimli" adi da "Delmik"ten dogmustur ki, Iran'nin Delâm (Daylam)
ilinin sakinlerine verilen "Daylamit" (Daylamli) adinin aynisidir.(11)
Gurani gibi Zaza dili de kosullu olarak Hazar kiyilarinda ve
Azerbaycan'da (12) konusulan lehçelerden biri sayilabilir. Bunlar da daha
genis bir alan kaplayan kuzeybati Iran lehçelerinden Naini, Sivandi, Semiani
ve Gazi diyaleklerine akraba sayilabilir.
Bu diyaleklerin tanimlamasini yapmak için kullanabilecegimiz en ônemli
kriter leksik izoglaslar sistemidir. Bunu sôylerken genelde ya da
ekseriyetle sôzkonusu dili arearinin çagdas gelisme açisindan kullandigi sôz
hazinesini kastediyoruz. Bu sôz hazinesine, kuskusuz, su yada bu derecede
diger Iran dillerinde de (dogu Iran dilleri dahil), gelismelerinin çesitli
evrelerinde, rastlanmaktadir. Bu nedenle sôzcûk seçimi yaparken asagidaki
ilkelerden yola çiktik:
1-Senkron durum (sôzkonusu dillerin eski ve orta Farsça dônemiyle ilgili
verilerini hesaba katmiyoruz. Bunlar sadece eski Iran kôklerine isaret etmek
için kullaniliyor);
2-Yayilma areali (alani) (sadece bati Iran);
3-Kullanis nitelikleri (genelde marjinal. Örnegin, eski Farsça "kata" ve
"kanya" bazi yeni Iran dillerinde de, orta Farsça "kad" (ev). Kûrtçe "kadi"
(kirin) evcillestirmek (xkatakik), (orta Farsça "katakik" "evcil"); Farsça
"kaniz" (hizmetçi), "kanyal" (fahise), Kürtçe "Jin" (ik), (kadin) vs.
Ancak Farsça ve Kürtçe'de bu sekiller çoktan eskimistir ve nadiren
kullanilmaktadir (sôzkonusu dillerde bu kavramlarin karsiliginda kullanilan
temel sôzcûkler: Farsça'da hane, zan, doxtar; Kürtçe'de mal, zin, qiz,
kac,kiç/ç (ik)'tir.
Biz genellikle Hazar kiyilarinda ve Azerbaycan'da kullanilan sôz
hazinesinden seçtigimiz sôzcuklere yer verdik. Kürt agizlari Iran dillerinin
bu grubuna girmemektedir.
1- Eski Farsça "arma" el, kol; Zazaca "arm", "harma", "armay" el, kol;
Talisçe "am"; Farsça "arm"; Osetçe "arm".(13)
2- Eski Farsça "aus" (Farsça ender rastlanan kôklerden) yanmak; Zazaca
"vash", "vesh", Harzanice "vash", Talisçe "vash", Tat'ça "vash", Ermenice
"atrushan"/ atra-aushana. (14)
3- Eski Farsça "bram" aglamak, bagirmak; Zazcaca "barm", "bav"
(barvish-bagirmak); Mazanderanca "barm"; Harzanice "beram" aglamak; Talisçe
"bame"; Tatça "beram"; Gilanca "barma"; Nainice "biremba"; Avesta "bram";
Partça "brm'd", "brmg". (15)
4- Eski Farsça "kanya" kadin, kiz; Zazaca "kanya", "keyna", "çene";
Harzanice "kina"; Talisçe "kina"; Tatça "kina"; Avesta "kainya", "kaini";
eski Hintçe "kanya". (16)
5- Eski Farsça "kata" (ev),Zazaca; "ka, kaya, ke, kiya, çe", Talisçe; "ka",
Harzanice "kar,çar", Hunsarice; "ki(y)a", Nainice; "kiya". (17)
6- Eski Farsça "migda (meyva). Zazaca'da bu sôzcûkte "g" sessizi yerini
"y" ya birakip "mayva" seklini almis, Ermenice'de ve Orta Farsça'da "mirg"
seklini korumustur.
7) Eski Farsça "ragu" (eski Hintçe; "raghu", Avesta; "rayu") (hizli).
Zazaca; "rau", Harzanice; "rav", Talisçe; "ra", Tatça; "rav", Semanice;
"rayk", Ermenice; "arag/erag (hizli) da bu kôkten kaynaklanmktadir.
Ayrica bak: Partça ray (hizli), Osetçe rav, rog (hafif). (18)
8) Eski Farsça "ux$ya" (wax$a) -mah-ka- ay,dolunay, Zazaca; "a$ma","asme"
asma, Tatça; "u$ma", Tali$çe; "ov$imi, Harzanice; "ô$ma" (19). Orta Farsça
"ayi$m" vs.
9) Eski Farsça "uz-ayara" Dûn, Zazaca; "vizer","vizeri", Harzanice;
"zir", Tatça "zir", Tali$çe; "azira", Osetçe; "izar" aksam, Sogdice; "py'r"
dûn gece (vj,3). (20)
10) Eski Farsça "x$vipta" sût, Zazaca; "$et", "set", Guranice; "$et",
"$ifte", Tali$çe "$et", Harzanice; "$et", Tatça "$e(r)t, Partça "$ift",
Sogdice "x$it"
"$yt, Avesta; "x$vipta" (21).
Ancak Iran dillerinin çogunda, Kûrt de dahil, "sût" sôzcûgûnûn eski Farsça
"x$ira", orta Farsça "$ir" ve Kûrtçe "$ir" den kaynaklandigi sôylenebilinir.
11) Olumsuzluk anlami veren "çini" hayir, yok'da ônemli leksik
izoglas'lardandir, ki sadece Zaza, Harzani dillerinde, bir de Iran'in
Azerbeycan eyaletinin eski sakinleri Azar'larin dilinde rastlanir. Örnegin:
Zazaca "çinya", "çinyo", Harzanice "çini(ya), Azarice "çin" (22). Eski
Farsça ""çit-nai" (?).
Gôrûldûgû gibi, kendisini çevreleyen akraba dillerden yûzyillar ônce
kopmus olmasina ragmen, Zaza dili, kendisinin Iran dilleri sistemindeki
yerinin belirlenmesine ve geçmiste bu halkin Hazar denizinin gûneyinde
yasadigini kanitlamaya olanak saglayan Leksik izoglas'lari muhafaza
etmektedir.
Zaza ile Kûrt dilleri için ortak olan gramer ôzelliklerine gelince (ki
bunlar diger Iran dillerinde rastlanan ortak ôzelliklerden baska bir sey
degildir), bunlar sôzkonusu dillerin ayni anadilden kaynaklanmasiyla degil,
iki halk arasindaki yûz yillik temaslarla açiklanmaktadir.
Kûrtçe ve Zaza dili arasindaki morfolojik, fonotik ve leksik ayriliklara
isaret eden bazi ôrnekler gôsterebiliriz:
1) Zaza dilinde ki "i$" eki (Orta Farsça "i$n"den)'nin yerine Kûrtçe'de
orta Farsça "tan", Eski Farsça "tana" (23) ekinden gelen (t)in.
2) Kûrtçe "çûn" gitmek fiilinden sûppletif temeli olan "har-a" sadece
Zaza ve Guranice'de degil, bati Iran dilleri'nin hiç birinde
rastlanmamaktadir. Ancak bazi dogu Iran dillerinde bu fiil kipinin benzerine
rastliyoruz.
örnegin: Sogdice "xr-/xar gitmek, "xrt'k" geçmek, Eski Farsça; "har"
yûkselmek vs.
3) Eski Farsça; "hw" eki Zaza diline "w" $eklinde geçmistir. Kûrtçe'de
ise muhafaza edilmistir.
Örnegin: Zazaca ve Guranice; "wa$" iyi, gûzel, Kûrtçe; "xwa$", Eski Farsça
"xwa$a"dan gekmektedir. Benzeri olgulara Zazaca; "wal" kûl, Kûrtçe; "xwal"
toprak, Farsça "xval" (is) sôzcûklerinde de rastlanmaktadir, ki bunlarin
kôkeni de eski Farsça "hwarda'dir".(24)
4) Sôzcûklerin baslangicinda Zazaca'da muhafaza edilen "w", Kûrtçe'de "b"
yada "g" ye dônûsmûstûr. Örnegin: Zazaca "varan", Guranice; "waran",
Tali$çe; "vo$", Hunsarice; "varun" yagmur, Kûrtçe'de "ve" Farsça'da "baran"
seklini almistir. Yag manasini tasiyan Zazaca; "vazd"in Kûrtçe karsiligi
"baz", Eski Farsça karsiligi ise "wazda" dir.(25)
5) "$" seslisi Zazaca'da korunmus veya "s" $eklini almisken, Kûrtçe'de
"h" ye dônûsmû$tûr. Örnegin: Zazaca "go$/s" Kulak, Guranice; "gô$", Kûrtçe
"guh" Eski Farsça'da ise "gau$a". Kûrtçe "duh",dûn sôzcûgûnûn eski Farsça
kôkû ise "dau$a" dir, vs.(26)
6) Eski Farsça "wahuni", kan sôzcûgû zaza ve Guranice'de oldugu gibi
korunmusken, Kûrtçe'de "xwahuni" seklini almis, yani "xw" ôn ekini almistir.
Örnegin: Zazaca; "gôn", Guranice; "wun", "xini", Farsça ve Kûrtçe'de ise
"xûn".
7) Siya veya kara sözcügünün karsiligi Zaza dilinde "syav" yada "sa"
(eski Farsça - syava -) / Kûrtçe - ras (eski Farsça - raxsa-).
8) Zazaca'da içmek anlamina gelen "sim"-, eski Farsça "çyam" (yutmak)'dan
kaynaklanmaktadir. Kûrtçe'de ise bu kavram yemek anlamina gelen x(w)arin
fiiline Kurmanci'de "va"-, gûney Kûrtçesin de ise "aw"a kipinin eklenmesiyle
ifade edilmistir.örnegin, vaxarin-awa.
9) Zazaca'da gûvercin anlaminda kullanilan "bauran" sözcügünün benzerine
Iran dillerin den sadece Osteçe'de, o da "balon" seklinde, bir de
Litvanyalilarin dilinde "balandi" (27) seklinde rastlanmaktadir. Bu
sözcügünün Kürtçe karsiligi "k'otir'"dir, ki orta Farsça "kabutar"'dan
kaynaklanmaktadir.
10) Zazaca "res" (pirinç), Sogdice "ryz" ve Kürtçe birinc'in ilk sekli
eski Farsça "wrinça"'dir. (28)
11) Zazaca'da tuz anlamina kullanilan "söl" sözgügünün Kürtçe karsiligi
"xwe", eski Farsça karsiligi ise "hwad"'dir.
12) Hazar kiyisi dialektlerinden bazilari gibi Zaza dilinde de fiil
köklerinin simdiki zamani -(i)n-, an/-nd ekiyle olusturulmaktadir ki, bunun
da eski Farsça -nt- simdiki zaman ekinden geldigi söylenebilir. (29)
13) Ve nihayet Zazaca'da -"ri/a"(harzaniçede -"ri", 30)seklinde
kullanilan ablatif ek Kürtçe'de "ra" seklini almistir. Zaza dili Kürtçe'den
kendine özgü fonetik yapisiyla da farklidir.
Zazaca'da kullanilan j(dz) (Ermenice dz), c(ts) ve c'(t's) seslilerine
Kürtçe'de rastlanmaz. Bu seslilere diger bati Iran dillerinde de
rastlanilmadigina göre, bunlarin Ermenice'den geçmis olmasi mümkündür. (31)
Görüldügû gibi Zaza dili hiç bir sekilde Kürtçe'nin bir diyalegi olarak
gözetilemz. Gerek dil özellikleri, gerekse Zazalarin ulusal bilinci bu savi
çürütmektedir. Zaza dili kendi tarihiyle ve kendine özgü kültürüyle küçük
bir halkin dilidir. Iran dil ailesine giren bu dilin Kürtçe'nin bir lehçesi
yada diyalegi oldugu yolundaki iddialarin bilimsel açidan asli yoktur.
Zaza dilinin yanisira haksiz yere Kürtçe'nin lehçeleri ilan edilen Gûrani
ve Luri dillerine gelince, bunun da iki açiklamasi vardir.
1) Guraniler Kürtlerle temas ettiklerinde Kürtlerle Kürtçe
konusuyorlardi,
2) Ortaçagda merkezi ve gûney diyaleklerinde konusan Kûrtler edebi
eserlerini ve folklor degerlerini Gurani ve Luri dillerinde yaratiyorlardi.
KAYNAKLAR
1- G.S.Asatiryan, V.A.Liv$its. Kûrt dili ve Kûrtlerin dogusu(Dil
tarihinden halkin etnik tarihine geçi$). -Drevniy Vostok- 7, Erivan
(baskida)
2- Bak: Kayo Berz. Na xumxum a... Upsala. 1988; Malmisanij. Herakleitos.
Upsala, 1988, Zilfi; Laviké Pir Sultanj, 1987 vs.
3-Smirnova disinda Kürt asilli olmiyan hiç bir Sovyet Iranisti'nin bu
Gôrûsû paylasmadigini rahatlikla sôyleyebiliriz. Yazarin tezini savunmak
için I.M. Oranski'nin ûnlû "Iran Edebiyatina Giris" adli eserindeki bu
tanikliga isaret etmeye hakki yoktu, çûnkû sonralari Oranski Zaza ve Gurani
problemlerine baska açidan yaklasmaya baslamisti (Bak, onun ôlûmûnden sonra
basilan "Tarih isigi altinda Iran dilleri", Moskova, 1979, s. 43-46.
4-Kys.: "...on peut toujours esperer que les recherches reveleront un
jour des ilot dailamites tant leur ancienne metropole que dans ses colonies.
Il suffit de mentionner ici l'ingenieuse thèorie de F.C. Andreas sur
l'orginine dailamites des Zaza (Dimla)" (V. Minorsky, Daylam. La Domination
des Dailamites, Paris, 1932, p,17; V. Minorsky. Daylam. in: El, p,193).
5-Bu nedenle de adi geçen kisiler, Zazalar ve Gûranilerin Kürtlerin bir
kanadi oldugu yolunda ciddi savlar ileri sûremezlerdi. Örnegin, Zazalar
ûzerine tek kelime bile yazmayan Haçatur Abovyan, yada "Kürtçe-Fransizca
sôzlûk"ûn yazari, Rusya'nin Erzurum konsolosu A. Jaba bu konuda nasil ciddi
bir sôz sôyleyebilirlerdi? Ayni sav Yusupova'nin listesinde yer alan V.
Streker ve F. Just için de geçerlidir.
6-Zazalarin baska tûrlû dûsunduklerinin bir kaniti da Zaza aydinlarinin
bu makalenin yazarina gônderdikleri sayisiz mektuplarda ône sûrdûgûmûz
gôrûsleri hararetle desteklemeleridir. Ilginçtir ki, Zaza dili ûzerine
Ermenice olarak yayinladigimiz yazilar bir sûre ônce tûrkçeye çevrilerek,
Avrupa'da Zaza aydinlarica çikarilan "Piya" dergisinde basilmistir.
7-G.S. Asatiryan. Eski dônemlerde ermeniceden kûrtçeye geçen sôzcûkler.
Istoriko- Filologiçeski Jurnal, 1986, No:2 s,168-175 Ibid.: Zaza dili ve
ermenice (ön notlar). - Ayni yerde, 1987, No: 1 s, 159-171
8- SSCB ve yurtdisinda akademi dûzeyinde incelemeler yapan iranistler
kural olarak D.N. Mackenzie tarafindan kûrt diyalektleri ûzerine yapilan
siniflamadan yararlanmaktadirlar. Kys.: J. Blau, Le Kurde. in: Copendium
Lignaurum Iranicarum, Wiesbaden, 1989, p. 327-335; Eadem. Gûrani et Zaza.
Ibid. p.336-340.
9- Bu konu ûzerine ayrintili olarak bak.: I.M. Oranski. Tarih Isigi
Altinda Iran Dilleri, s. 166
10-Konu üzerine var olan edebiyat için bak.: G.S. Asatiyan. Zaza dili ve
ermenice, s.160; G.S. Asatiryan, N.Kh. Gevorgian. Zaza Miscellany: Notes on
some Religious Customs and Institutions. in: A Green Loaf (Acta Iranica
No.8), Leiden 1988, p. 499-508.
11-Bak.: G.S. Asatiyan, op.cit., p, 160.
12-Bûyûk bir olasilikla bugûn artik unutulan Azari dili (Iran
Azerbayca'nin yerli halkinin dili) de Iran dialektleri'nin bu gurubuna
giriyordu. Bak.: G.S. Asatiryan. Azarbayca'nin yeryûzûnden silinen Azeri
dili ûzerine notlar.- Voprosi istoriki i kulturi Kavkazskoy Albanii i
Armeni, Erivan.
13-Kys.:H.W. Bailey. Dictionary of Khotan Saka. Cambridge, London, 1979,
p.23
14-Kys.:H.W. Bailey. Op. cit.,p.316; Y. Zoka. Güyes-e Karingan.
Tehran,1953, s.50; L.A. Pireyko. Op. cit., s. 32. G.S. Asatriyan, F.Vahman.
Op. cit., p.269; W. Eilers. Die Mundarten von Chunsar. Wiesbadan, 1976,
s.346.
15- A. Karang. Tati ve Harzani. Tahran, 1955, s.52; K.Hadank. Mundarten
der Zaza, hauptsachlich aus Siwerek und Kor. Berlin, 1922, s.291; T. Nawata.
The Masal Dialekt of Talishi. -in: Monumentum G. Morgenstierne 11. Leiden,
1982,
p. 112; Y. zoka. Op. cit., s.61.
16- K. Hadank. Op. cit., s.290; W. Lenz. Neu-Iranishe Sprachen., -in: Hbo
IV/I, Leiden, 1958, s. 174; A. Karang. Op. cit., s.52; T. Nawata. op. cit.,
p. 110; Y. Zoka Op. cit., s. 60; W. Eilers. Op.cit., s.363.
17-Armanc, June-July 1987, No: 73-74, s.7.
18- W.B. Henning. Two Manichaean Magical Texts. -BSOS, vol. XII/I, p.56;
H.V. Bailey. Armeno-Indoiranica. -TPHS- 1956, p. 117-118.
19- A. Christensen. Contirbution a la dialectologie Iranienne II.
Kobenhavn, 1935, p. 21; K. Hadank. Op. cit., s. 165-1//; A. Karang. Op.
cit., s.61; Y. Zoka Op. cit., s. 29; V.I. Abayev. Istoriko etimologiçeski
slovar osetingkogo yazika T.I, Moskava, 1958, s. 561.
20- F. Vahman, G.S. Asatiryan. West Iranian Dialect Materials form the
Collection of D.L. Lorimer, vol. I, Copenhagen, 1987, p.115.
21- K. Hadank. Op. cit. s. 168; A. Karang. Op. cit., s. 66; T. Nawata.
Op. cit., p. 109; Y. Zoka. Op. cit., s. 30,58; K. Hadank. Mudarten der
Gûran. Berlin, 1932, s.282.
22- Bak.: K; Hadank. Op. cit., s.32; W. Henning. Op. cit., p. 175; G.S.
Asatiryan. Zaza dili ve Ermenice, s. 169.
23- Bak.: G.S. Asatiryan. Orta Farsça ve Part dillerinde fiilimsi adlar.
Yerevan, 1989, s.64
24- K. Hadank. Mundarten der Zaza, s.17; Iran dillerinde bu sôzcük
üzerine daha ayrintili olarak bak.: A. Christensen, K. Barr. Iranisch
Dialektaufzeichnungen aus dem Nachlass von F.C. Andreas. Berlin, 1939, s.
309-310.
25- Daha ayrintili olarak bak.: G.S. Asariryan, V.A. Livistis, Op. cit.,
paragraf 3. 2, XVIII, 1,3.
26- Daha ayrintili olarak bak.: G.S. Asatiryan. Eski dönemlerde
Ermenice'den KÜrtçe'ye geçen sözcükler, s.171
27- Bak.: G.S. Asatiryan, F. Vahman. Op. cit., p. 269.
28- Bak.: W.B. Henning. Corlander, - Asia Major, X/2, 1968, p. 196-197.
29- A.V. Lo Qoq Kurdisch Texte. Teil II. Berlin, 1908, s.112; K. Hadank.
Mundarten der Zaza, s. 299.
30- Fr. Müller. Bettrage zur Kenntniss der Neupersischen Dielekte. lll.
Zaza Dialekt der Kurdensprache. Wien, 1865, s. 17-18; K. Hadank. Mundarten
der Zaza. s.86-87; W.B. Henning. The Ancient Languge of Azerbaijan, p. 175;
A. Christensen, K. Barr. Op. cit., s.163, Anm. 1; G.S. Asatiryan. Zaza dili
ve Ermenice, s. 166-167; J. Blau. Gûrani et Zaza, p. 339.
31- Fr. Müller. Op. cit., s.16; W. Henniig, ibid.
32- Ayrintilar için bak.: G.S. Asatiryan. Zaza dili ve Ermenice, s. 159;
G.S. Asatiryan, F. Vahman. Op. cit., p. 268.
