doğan
munzuroğlu
Qeşikerdoğ: HESENI MILLE EYJİ
Perskerdoğ: DOĞAN MUNZUROĞLU
Dedo Hesen, ravêr tenı naskerdoğina xu bıdê ma:
Ez 1924’dı amu riyê düna. Khalıki mı Mılle Eyiz zaf
baqıl bi. Devıci top biyênı Mılle Eyij’ira aqıl gurêtınê.
Dewa madı hukmat estbi, qereqol estbi. Namı dewa ma
Zêraniga.
Hirısu Heşttı tu çend serri biya?
Xeberı vecaybi, vatınê “pasa yênu.” Ez asuru domanu,
desu ju serriyu. Merax kow, pasa vatenı çıku çıbılow?
Sodıru, çayırê ma pırrê mılêtiyê. Çimi nê pêser, cayê zê
têxti kerdu berc. Ez, lesıra tenı qıckek biyu. Mabênı
saqanı mıletiru şiyu, rınd bınê lınganı pasay. Sêrkerd
kı oy kı zê ma mordemu. Kıncê xu surêlayê. Gocêgi xu
bereqinê. Xıdê Cênci ucara bi mıru, ez bınê lınganı
mıletira vetu teber, berdu.
Sandı anca mılet diya arı dormı kalıki mı. Xıdê Cênci
vat, Abdulla Pasa vanu, Mıstafa Çemali ez rusnu. Vanu
“mı ceng kerd sıma peşti mı nêdı. Sıma vergi nêdanı,
eskeriyê nêkenı, dormı dersimira kelepur cênı. Çhekanı
xu têşlım nêkenı. Biyarı cekanı xu têşlım kırê. İyê kı
kodı, bêrı taxalet bırê. Kam kı taxalet benu irê taba
nıkêym. Uwu kı çheku nêdanu dısmenı dêwletu.”
Ucadı ağlerana kam est bi?
Çayranı madı kı mılet dibi arı, mabênı i mılêtidê
axayê Vacuğê est bi. Qerebalâna İbrahim Ağa estbi.
Semkana Şixesen Ağa, Mamud Axa estbi. Axaê Khalu estbi.
Amunanı 1936’i bi.
Herbı Dersımi’ra raver Herbı Qockiriyê bibi. Arsêr
Efendi i herbira remaybi amaybi Dersim. Ravêr ama Vacuxê.
Dewa madı nejdiyê serrê fınet. Çê Qemberoğli’dê mand. Çê
Ali’ye Qemberandı bi. 1935’dı hitara şi cêr. Şi hatı Sêy
Rıza’y.
Sırê Herbı Qockiriyêdı desu dı şuwari remaybi amaybi
hatı Vacuğê. Na Boğazı Xaxaçurê’dı vırniyê bırnê, qır
kêrdi. Des-u dı aspari hatı Qockiriyê’ra amı çê Pıt’idê
biyê meyman. Taynu vat riyê zernana gerı kerdi. Çê Pıtê
Xelkan’dı mandibi. Jü Xıroğliyana estbi. Namı xu çık bi
mı xovirra kerd. Hukmati xeberı gurêtı. Jü basçavus est
bi, ye Urfat’i bi. Dewa madı hukmat est bi. Qaymaqam est
bi. Qereqol est bi. Tayê cendermi şi, taye milişi
dewıcanı mara gurêti. Şi derı Xaxaçure’dı recı bi. Rayê
bırnê. Derı bırna, taye qır kêrdi. (Nıka ama mı viri,
Ağayê Xıroğli Heyder Axa bi.) Dewa mara Qulaxsız Usên
vatınê, oy kı têy bi. Zorigana jü est bi. Sonı eskeridê
yardım kenı. Ni Zêbeci, çê Hêyder Ağa’ydı biyê kı, çe
Pıt’idê biyê kı, suru kı raurcırê xellı zernu danı ninu.
Heyderi bê Pıtiya mabênı xodı barı kenı. Ni Zêbeci, desu
dı aspari benı. Herbı zerbı benı. Goligu ramenı hatı
jarı ser. Derêdı meteris vıraştu. Eskêri rayê bırna.
Derı zaf tiku. Nanı pıra, hirê tenu wertı deridê çisenı.
Jüyêdı xu goligê vorıru tik ramenu. Derı, hatu jü vora,
hatu jü şawu, peda peda usar xu bêli kenu. Dêmdinu a yêm.
Vanu “low low sıma bua Perbeleki kenı, kamı sıma kı
camêrdu bêçıka xu vecıru bivini.” Perbelek jara inana
demax. Zorig destê xu darenu wê. Zêbeg nanu pıra Zorigi
dêmdanu herd. Jüyêdı xu hêyn reynu ra, sonu. Howt tenu
wes cênı pê, anı düya ma. Ardibi hita çê Kosı Rıza’ydı
kêrdibi hepıs. Tabi, peranı ninanı binu Qulaxsız Usên
cênu. Hitara derdest kêrdi, bêrdi. Nezow sekerdi.
İnu seru jü tırçiye vatınê. Na Quma ma warıdê vatınê:
“Xavaçur boğazı boynuma dardır/ yürekten yaralı
kurtulmak zordur…” Nêna mı viri. Zaf waxt vêrdu ra.
Dedo Hesen, na kılamı Tırkiya, usuru Dersimdı Tırki
qêşi kerdınê?
Zeranigê’dı dewletı est biyê, qêymaqam etbi, ayra
dewa madı taynu tırçi musaybi. Qıslaci, Tırçi, iyê kı
qewxa aşirêra remı, amênı dewa ma. Na hatı Erzınganira
zaf mılet axsatirê amênı. Qereqol cırê biyênı sıtarı. Na
tırçiyê cenânı dewa ma imis kerda.
Abdulla Pasa kı ama şi, ucara tepiya sê bi?
Abdulla Pasa ama, şi. Aşiru çêki ardi têşlım kerdi.
Dewa ma çekana biyê pır. Payızu, serdu. Tahsildar Halis
amu vêrgi danu arı. Yê Sukê (Çemişgezek) bi. Usuru kı
dewa madı bi, piye mırê vat: “ez sow hatı dewanı Khalu,
vêrgi dow arı. Kes lewê mıdê çinu. Mırê jü mordem lazımu.”
Mı va, “ez todı yow.” 12 serriyu. Wazow kı dewanı hatı
bıri bivini. Tasildari vat, “mekı Hesêni xodı beri. E kı
qefelâ now goligıru. Qaytı goligam benu.” Piyê mı bi
raji, ma 19’ı payıza peynıde şim hatı Khalu. İ devana
newe vêrgi cerinu. En sıftı Halis şiyu vergi cenu. Aşiru
vêrgi qebul kerdu. Dewletı ama vêrgi cena. Vêrgi, namı
dewa cerinu. Dewıci tırçi nêzanı. Şim jü dewa Abasan’ı
Koru.. Çê Usên Ağa’ydı bimê. “Usên Ağa’e Soşi” vatınê.
Ma çê ağaydı roniştimê. Jüyudı kokım ama. Hersa xu dergı
biyê. Vat, “heganı ma bırayê mı ramenu, ez ni peru nêdow.”
Halişi Erzıngancira pers kerd, vat “bu ne diyor.”
Erzınganci vat “niya niya vanu.” Halis uşt ra, bi hersa
mordemiru. Vat “sen dewlete qarşi çıkıyorsun.” Mormek
uşt ra, Halis, herdisa mordemiru dardı bi. Lınci xu
huwara saninê ra. Lınci xu sanay ra, xonça demdiyê.
Halis sana ra, eşt a dot. Ağay vat, “olmedi bu olmedi.”
Ucadı Ercıngan’ra jüyude bin est bi. Tırçi zantıne. Vat
“Halis efendi, bunlar yeni ıslah oluyor. Tiqqat et.”
Tasildar zê milçkê recefinu. “Zabit tutarım, zabit
tutarım” vanu yênu na serı, sonu a serı. Mordemu
herdisın veca teber, şi. Neyse; ma hesabı dewê di,
mexbuji bırnay. Şim dewa bınenı. Mansuru vanı, şim çê
Hesen’ı Dendiki. Hesen’u Dendık axayê Mansuranu.
Ma kı hona hatı Khalu neşibim, piyê mı mırê vat, “low
tu kı sona hatı Khalu, kırmançi qêşi mekı. İnay kı
bızanı tu Aşira Mexstanua, tu çisenı, toru heqeretu kenu.
Mabenı madê qewxa aşirê esta.” Ez, qı kırmançi qêşi nê
kow. Dewa Mansurandı diyê arı, qêşi kenı. Qalı vêrgi
kenı. Hata nıka kêşi vergi nedu. Jü mormek estu, vanu;
“ez vêrgi nedow dewletı. Yê mı hegaê mı çinê, tumê mı
çinê.” Mormeki kı heyn vat, huyaysı mı ama. Ez kı huyu,
ağay vat “low dereza tıfanı tu janı ma fam kena, be ni
taşildarira perskı marê arıstı arıstı salıx dı. Nu vêrgi
çutu cêrinu? Mı vat “vergi dewêra cênı, xanıra necênı.”
Taşildari mırê nırğê peru vat, mı inanı tarif kerd. Çend
mecidiye cênı pê: Ağa uşt ra, ez paç kerdu. Vat “bê
mın-u tu bıra bimê.” Mormêkidê bimê bıra. Sewe çê inandı
fınetimê. Bi sodır, Dewa Hemzıkana elçü rusnu, vanê
“kewraniyê esta, Hesen’ı Dendıki’rê sılaya, bêru.”
Hesenı Dendıki vat “bıra ez sow hemzıku, yênı, berı piya
şimê.” Ma gümişi, mecidiyay dê arê. Terki pıru. Ağaydı
şim Hemzıku. Vera ma amay. Dawul cınenu, cıli fitê ra,
seru niştim ru. Tenı waxt verd ra nevêrd ra, teberra jü
vêca ama, gosê Hesen’ı Dendıki’dê qêşi kerd, riyê Heseni
bi zê pêşma sıpiyê. Hesen uşt ra, cêra mı, vat: “bıra
isê mı vêca. Qusırdı sêr mekırê, ez sow.” Sıma ronisêrı
vat, uşt ra şi. Nêysı, ma goştı xu werd. Satı, dı satira
tepiya mılet bi sokın. Tıvanı dowıl pışçiyu. Dı hirê
têni yenı te lewe mısêwrı kenı, kıt-pıt kenı ama ma fam
ne keym çı qeşi kenı. Uştim ra, gınaym rayê hatı Vacuxe
ser, amaym. Hona nâmaym nêreştim Pulur, xeberı amı, vat
“mansurandı cêndermi çiştê.”
Çayê, sebiyo kı cendermi çiştê?
Jü xortek nêwê zêwıciyu. Payızu. Owkı kerda xoru,
şiyu verı locınê. Cenika xu biya rüt, kuta teşnı. Dewıcu
jübini gerı kerdu kı, “taynu çêki teşlım nêkerdı.”
Cendêrmi amı dewê, çeku bivine. Do çeberı ni xortiru,
kutê zerrı, vêyvkı wertı owkıdê diya. Mormek uştu ra kı
astır cênika xoru purusnu; Do puru, mormek dêmdu uca,
niştê cenikıra, qstu cenikê kerdu. Nafa, veciyê teber
jübinnê qêşi kenı. Meletiyêra eskeru dı Axuçanıc est
biyu, vaciyu inandı. Vatu “dêwıci kı eşinê pê, sıma qır
kenı”. İnu vatu, “ninandı çêki çinê kı, maru se bıkırê.”
Nêysı, mormek xu kas kenu, yenu teber. Xeberı rusnenu
Hesen’ı Dendiki’rê. Vanu “ma çêki day ninu kı ni qestu
namusê ma kırê.” Hesen kı na xeberı eşinu pê, vanu:
“low. Kami kı mavzêrı xu estu mavzer, kami kı torcênı xu
estu torcên bicirê, şimê.” Şiyê cendermu ser, do puru,
peru çiştı. Hentı dewe Kalanı, dı cendermu mabênı xodı
wes verdenı? U Meletiyıci çiştu. İ vatu “ez bê gunow”
ama kêşi tırçi nêzantınê. Kêşi fam nêkerdu kı savanu.
Ma vêrgi da arı amaym. Ucara tepâ anca vêrgi mêrgi
bertel bi. Ni hengana tepâ dewletı vat cendermi çişte,
eşt Dêrsimi ser. Tertelı 38’i heyn baslı bi. Mılet qır
kerd. Tayê rusnay surgıniyê.
Zaf sêri vêrdi ra. Ez şiyu düyanı cêri, mezelı
vıracow. Mılet xeribiyêra peyser amaybi. Vat “now
Hesen’ı Dendıki yênu. Piştowê xu kerdu vindi. Pilê
Mansuranu.” Mı va Hesen’ı Dendıki ez nas kow. Ma jübindê
bibim bırayê axıretı. Şiyu lewê, ez nas nêkerdu. Mı va
“Hesen Axa hirıs serrı raver tu jü layçidê biya bıra. Ma
amaybim vêrgi dênı arı.” Vat “hiya ama mı viri. E kı
hêyn vat çımı xu bi pır. Ma vıraniyê ardı jübini ser. Mı
dızdêni a olayı cıra pers kerdı. Vat “Hesen Ağa qı pers
mekı. Cendermu nêverda ma bê namusê xuya fındim. Ma
vergirê bibim raji. Zaf qeremet amay ma ser. İ roci serı,
peyser merı.” Nıka bırayê mı, tertelı 38’i niya baslı bi.
Dersım dünara bê xeberbi. Dewletı zor-u zerpa amê
Dersimi ser.
