Dêrsým de Kýlamê Heqiye u Düay

Dersim Forum

Hawar Tornêcengi

Dêrsým de Kýlamê Heqiye u Düay

Hawar Tornêcengi

Zonê ma (zazaki/kýrmancki) de Sayirê maê ke beyitu-/dêmu-/kýlamunê Heqiye vanê, ravêri xeyle biyê. Dêrsým na cihet ra xeyle dewleti biyo. Thamýro hire-têl ra ki vêneme ke, kokê xo Dêrsým ra amo, uza ra resto ve Eleviyonê Anadoliye. Bado na thamýr eve destê sayirunê jê Arif Saði, Daimi, Dawut Sulari u M. Sarýsözeni uib. "baðlama" ra výrajiyo, amo roza ewroyene. Veri ra nat Dêrsým de thamýr u kêmane cýniyo u beyit u lawýki vajiyê. Waxto ke têla polate (çelik tel) çinêbiya, o waxt dýmê goligu ra muye onta, kerda têla thamýri. Hama çý hêf ke na usýlê “zonê-xode-vatene” 38 ra têpia verva asimilasyonê týrki nêþ’kiyo hover býdo. Zon u zagon gýran-gýran çarniyo ve týrki.

Zonaði vanê; Hukmo de zorbaz ke jü qomi býjero býnê bandýra, xof cýdo, zulm u þiaset pê býkero, o qom se keno? Tabi ke her çiyê xuyo muhim tabi ke dýzdiya keno. Çiyo nianen ters ra yeno.Yanê, kokê-xora-dürkutene u vindbiyais pêro ters u xof ra yeno. Hama no ters u xof beno saredez, mezgê isoni ra hal ve hal nêvejino.O ison hên beno ke, wazeno kok u kamiya xora düri býremo.

Çýmeyê ke verecoy Eleviyêna Dêrsými sero malumat danê, inu ra sýfte Dr. Blau serra 1862 de ju nustê xode qalê "aþirunê Dêrsým u Ehli-Heq"i keno. Neyra têpia ki nustoðê binê pêsayi (biyaxki), jê; Riggs (1911), Trowbridge (1921), Fronz, Moosa, Nikitin, Melikoff, Tankut, Kemali, Van Bruinessen, Ýzady, Kehl-Bedrogi, Molyneux-Seel, na mesela sero nusnenê u wendoðunê xo kenê ve xeverdar. Jêderê ninu vanê ke sarrê Dêrsými wayirê itiqatê Eli-Heqiyo, ninu ra taê ki vanê Ýtiqatê Dêrsýmýzu tesirê Mazdaizmi de mendo.
Moosa ki itiqatê Þii (Ýrani) sero ke guriyo. O ki qesa ano Dêsýmýzu ser u vano, ni "Qýzýlbaþê" u teyna Dêrsým de nê, hetê Ýrani de ki yenê diyaene. Qomê ke Ýran de weþiya xo ramenê, jê Dêsýmýzunê, inerê "Goran" vanê. Gorani xo itiqatê Ehli-Heqi ser say kenê. Xo terê "domanê Heqiye" vênenê. Tarixberê ke na mesela sero gurinê, Goranu ve Dêrsýmýzu ra anê têverver, wertê hurdêmine qomu de hem hetê itiqati ra hem ki hetê zoni ra jumini ra nejdi (têhet) vênenê.
Ninu ra misyoner Riggs serra 1911e de Xarpêt de jü Seyidi rê beno meyman, tey itiqatê Dêrsými sero qal keno. Bado nustê xode (The Missionary Review of the World de) nia vano: “..Verva tij u adýri sejde výndenê. Ý hên inam kenê ke; ison ke merd, roê xo kuno zovina jü candey. Coka cem u cematunê xo ki dýzdeni cênê de...Ni xo Musýlman nêvênenê hama xo Ehli-Ýman name kenê..Ýnura gore, Heq qelvê isonê momini dero. Koti ke jo qulo de durýst esto, qelvê deyde jü Heq esto. Çiyo ke inu (Dêsmýzu) de esto, islamê ortodoksi de çino; no ki ‘zerreweþiya’. Heqa cênu, cüamerdu ra têdust dera, jê Ýslami býndest niya... Her sewa yeniye cêni, cüamaerd u domanê Ehli-Ýmani dergayu de benê top, heqi rê düay kenê, loqmê Heqi kenê výla, jümini rê weþiya de pak u rýnde wazenê.. ”
Oncia Trowbridge serra 1921 de nustê xuyê "The Alevis or Deifiers of Ali" perloda Moslem World de vano: "Ez, suka Antepi de rastê jü Piri bine, mý tey Eleviyeni sero qesey kerd. Mý cýra kok u býnyat ke pers kerd, Piri vake: Merkezê itiqatê ma Dêrsýmo, Pir u Mursýdê Dêrsými ki gýrêdayê Kýrýndiyê. Diyarê Kýrýndi devadevê 40 km. zýmê Kermanþahi de cao de mýqeremo. Merkezê qomê Eli-Heqiyo."
Çý hêf ke, ma hata nýka wertê Dêrsým u Kýrindi de rastê alaqa de qewetýne nêbime. Beno ke na alaqa rewra cêbýriya. Hama namê "Qýzýlbaþi" herhalde gundê Þah Ýsmaili ra mendo. Vatene ra gore, na qesê "Elevi" ki hetê Nusayru ra name biyo. Teyna sarrê Dêrsými ra nêvajiyo, Týrkmeni ki nia name kerdê. Ez ke kulturê mao khan de niadan, vênon ke, zerê Dêrsými de ni qesê coreni verecoy nêvajiyê, teyna yemê teverê de vajiyê. Yanê Dêrsým, cao ke Týrk u Kurdi rê þindoro, uza qesê "Qýzýlbaþ" u "Elevi" jêde vejiyê ver. Belka no ki têkutena Dêrsým u sarrê teveri ra vejiyo werte. Zerê (Gola) Dêrsými de ki qomi xora vato "Kýrmanc". Ýtiqatê xora ki vato "Ýtiqatê Kýrmanciye". Hên asêno ke itiqatê Kýrmanciye verecoy gavarê hirê vau biyo. Dewresu xo 'Ewladê Heqi' diyo, Pir u Mursýdu ki xo 'Ewladê Rae' diyo u Seyidu ki xo 'Ewladê Resuli' diyo. Dewreþi kutê tewt, cem girêdo, beyit u ilahi vatê. Raa Heqi hên eve hirê qelfey ramýta. Çiyo de muhim esto ke, o hona hetê roþtberu ra dos nêbiyo. Mordem ke peyser kultur u itiqatê Dêrsými de niadano, tede vezeno ke, bergê Ýtiqatê Dêrsými; Çýmê Munzuriyo. Dêrsými gundo výren ra nat qeweta xo Çýmê Munzuri ra gureta. Mekanê Çewres-çýmey xorê kerdo jiarge. Ni çekuyê cêreni na rae zaf rýndek kenê eskera.

Çýmê Muzýri
Xanê Xýzýri
Qalxanê Wayiri
Halenê theyr u thuri..

Ni çekuy hên thol nêvajiyê. Zerê ni çekuyu de zaf çi wedardeo. Efsanê Muzuri ki pak u zelaliye sero zuður biyo. Ýson, derd u kederi ra, jür u husku ra, qýda u qusýri ra dürkutene rê þiyo çýmê Munzuri ser. Seveta weþiya de zelal u zerrepakiye þiyo jiar u diaru ser. Ýnam ra gore, mezg u lesa isonia ke verva xýraviye xover dana, gereke zar memano, coka qeweta xo na jiar u diaru ra cêna. No ki xora gore jü itiqato, hem ki itiqato de zaf khano.

Mýra ke persenê, sarrê teveri Dêsýmýzu ra se vato; vato. Çýke, tayê qesey estê ke, serva xor-vênýtena qomê ma vajiyê. Zoneme ke Týrku ve Khurru ra namê "Qýzýlbaþi" serva heqeret-kerdene vato. Dêsýmýzu ki xo Osman u Mewrani ra düri gureto. Ciranê xuyê ke dorme de, itiqatê xo þiyo'ro cý ki, Kýrmanciye ser saykerdê. Taê aþirê Týrkmen u Kýrdaþi hona ki Dêrsým ser saybenê. Çý esto ke, na peyecoy taê nustoði vejiyê werte, persê Eleviyeni sero mýsawre kenê, wazenê ke Eleviyena Dêrsými berê kulturê Týrku ser. Saê ke Eleviyeni teyna wertê Týrku ra vejiya u homete rê biya mal. Na serrunê peyenu de ki Kurdu itiqatê Eleviyeni serva politika xo kerd hazet. Verva eleviyena Týrku, eleviyena Kurdu vejiye werte. Na cihet ra ki Dêsmýji kerdi qede ve qedey. Gereke na raþtiye ki biyarime ra zon.
Hama oncia ki, çiyo ke Dêsýmýzu serva xo verecoy vato, itiqatê xo çýtur ardo werte u ifade kerdo, o marê muhimo. Wazeme ke qomê ma verecoy cem u cemat zonê xode çýtur kerdo, ey biyarime ra zon. Hora Khurêþi, Duzgýni, Xýzýri u Jiar u diyarunê Dêrsými sero nustoð u doskar M. Comerdi hata nýka xeyle çi nusno u ardo werte. Na mane de nustê M. Comerdi cao de hewl cênê. Gurenayisê Memê Jêle, X. Çelkeri, M. Duzgun, M. Çemi, E. Gezik u G. Aksoy ki derheqa itiqatê Kýrmaciye de xeyle çi anê ra zon.
Çiyo ke ez ita de wazen eskera kerine, beyit u kýlamê ke hata nýka nêvejiyê werte, iyê ke hêdi-hêdi benê vindi, iyê. Dekernaena tarix u kulturi hem lazýma, hem ki muhima. Ez wazen ke ita de, kýlamunê Heqiye ser výnderi. Qomê ma zonê xode venga Heqi, venga Jiar u diari do. Mýneta xo eve zonê xo kerda. Tabi ke Sayirunê mara bijê hata Dewres, Bava, Rayver, Pir u Mursýdu têdine zonê xode vato. Lawýki, þüari, deyiþi/deyiri u kýlami zonê xode vatê.
Sayirunê mara; verecoy jê Sayir Seyqaji, jê Uþênê Tikmey, jê Weliyê Uþênê Ýmami, jê Alaverdi, jê Dewreþ Babay u jê Mursa u Qemerê Areyiji, jê Bava Kudýji, Bavaê Kolu, Bavaê Buki, Dewres Dýli, Firýk Dedey, Dawut Sulari uib. zazaki/kýrmancki de deyiþi vatê. Vengê ni dewresu tayine amo gosê ma, taê beyitê dine ma‘ve xo gos noro ser. Cýra thamo wes diyo.
Zoneme ke, çiyo ke bi vindi, reyna peyserardena dey xeyle zora. Kulturê mara çiyo ke biyo vindi; endi biyo vindi, þiyo. Dýma ax u wax-kerdene pere nêkena. Ma na hal u usýlê xýravini vera çýmunê xode, vindbiyaiþê Zonê xora ki -çýtur roz ve roz asimile beno- vêneme. No durum marê saredezo de gýrano. Endi ke pêro-pia dest meerjime cý, výreniya na asimilasyoni (rovýleþi) guretene ki xeyle zor asena.

Hama eke hêniyo çý kar u bar kuno ma roþtberu? Çiyo ke destebera ma amê, gereke biyarime hurêndi. Çiyo ke hona vajino hama, her ke sono beno vindi, gereke cýrê wayir vejime, arêdime, sayirunê xuyê cêncu dime, i va vazê ke na tradisyon dewam býkero. Ma ki dest u phoþti pêsanime, -politika ki kýnare sanime- zon u zagonê xorê wayirêni býkerime. Bývênime ke, ju hometa mawa de merave (wertaðe) esta. Yanê, çiyo ke yê ma pêroyino, bêrê pêro-pia dest b'erjime cý, ey býseveknime.
Gereke naê ki vajime: Cêncê maê ke muzik výrazenê, iyê ke zonê xode nusnenê; haê taê kýlam u bêyitunê wesu icra kenê. No ki azê newey rê, serva meþtey diyaðo de rýndo. Cêncê ma ke reyê verê xo býçarnê ra zon u kulturê pi-khalikê xo, cad keme ke qomê ma ki hometa dina de caê xo cêno.

Maê ke zonê xora jê “Nun u Sole” haskeme, zonê xode qesey keme, zonê xode nusneme, tabi ke Cemunê xo ki zonê xode gýrêdame, bêyitunê xo zonê xode vame. Taê misalu ke býderi; Awrupa de Cematê Dêrsými estê. Cematê Dêrsimi (Darmstadt, Köln, Berlin u Mannheim), hirê-çar serri ra nato ke zazaki/kirmancki de Cem výrazenê. Na ki gama de zaf rýnda. Qomi rê çiyo de nianen her dayim lazýmo. Hometa dina niara, nia ki sona. Ýtiqatê (Eleviyena) Kýrmanciye (Dêrsými) hetê adet u torey ra Eleviyena Anadoliya werti ra, yanê Bektaþiyeni ra tenê beno cia. Çýxa ke Mýhemed-Eli, Hesen-Uþên u Anafatma tey esta, jêder venga jiar u diaru diyino, dem u taw ra gore mýnete bena. Gegane Xýzýri rê, gegane Heqi rê, gegane Tiji rê, gegane ki Duzgýni rê mýnete kenê. Ez wazen cêr taê düay u kýlamunê Heqiye ra misalu býdine:

1- YA XIZIR!
Mekanê Xýzýri hemen her caê Dêrsými de esto. Cao ke gavano, cao ke xofýno, cao ke ko u gêrisi, þêl u laþêri raê nêdanê, uza de nisangê Xýzýri esto. Nisangê Duzgýni ki gýlê kou rayê. Gegane Xýzýr Heqi ra ravêr yeno. O wertê qomi dero, sata tenge de hazýr u nazýro. Coka düay u gulvangu de jêder namê Xýzýri vêreno ra. Dêrsým de her het de namê Xýzýri vêreno ra, lewê Xýzýrê Xozati, Xýzýrê Pýrdesuri uib. de, Xýzýrê Thuzýke ki ninu ra jüyo. Dara Thuzýke, ya ki darê Thuzugi ju dara de tholi-sýpiya, jiargiya u kok ra nêbýrina. Taê cau de beno ve "Thozýg, Thojik, Duzýge.." Beno ke namê Duzgýni nazara bêro. Hetê etimoloji ra Thuzýgýn nejdiyo. No ki xora gore ju gureyê de doskariyeo.

Na gulvango cêren de Xýzýrê Thuzýke name beno. Namê Xýzýri ra Roze cêrino u Cem girêdino. Qawute pojina. Qawute nisanê hir u bereketiya. Xýzýr itade Wayirê hir u berekeriyo.
(Xýzýrê Thuzýke býnê dewa Harþiya Lolu de (nejdiyê Pýrdê Suri de) mekanê Xýzýriyo. Uza darê Thuzýke ki estê. Areyê Xýzýri esto. Vore ke výleþiye ro, belekê usari ke ame, sarrê dewa Harþiye niaz u qýrvanu benê Xýzýrê Thuzýke ser. Dêka mý Almoste no gulvango cêren na jiare sero vatêne. Çý hêf ke honde senýk kut ra ma dest.)

Ya Xýzýrê Thuzýke!
Tenga made býrese!
Ya Tija homete!
Ravê can u roy de
Wa u býray de
Ded u derezay de
Xal u werezay de
Dar u kemeri de
Vergê yavani de
Dýma ki maê neçari de..
***
Çêverê þêrri cade
Çêverê xêri rake
Ma rastê qusýri meke
Þêrri wertê mara tever ke!

(Na gulvang Tija Sodiri 7 de, nustê mýnê "Xýncoriye" de neþir bi, itade tenêna bi araze. Cd'ya Mikail Aslani de namê "Ya Xýzýri" ra eve muzik u vatena dey, bi ve beyite.)

2- GULVANGÊ CEMÊ HEQÝYE
Name ra ki beli beno ke na Gulvang Cemê Heqiye de vajino. Lewê Cemê Xýzýri de, Cemê Heqiye cao de hewl cêno. Cem-deguretoði eve niazê xo yenê cem. Pêsare ra qeyr gozu, qaxu, tholese u bosmýzu -eke estê- sa u portaqal u zovina çi anê ve bonê cemi. Pir/Rayver/Dewres na gulvango cêren vano, cem-deguretoði ki payra výndenê. Gulvangê Dewreþi “amin” kenê. Düao ke pia vajino ki, tey vanê.

Halla halla, hala hala!
Niyetê cemê Heqiye ra
Niyetê Hezretê Xýzýri ra
Niazê sýma nur bo
Qudretê sýma bol bo
Cemat de tham bo
Qeda u qusýri rê çeper bo
Naê ke wenê cýrê helal bo
Nayê ke danê cýrê delil bo.
***
Xýzýr sýma na rae ra mekero
Xêre ser newe ra nasýv kero
Qede u qelxan qeda u qusýri vera bo
Loqmê sýma Xýzýri het de qewul bo
Dergayê Heqi de qeyd bo
Raþtiye rê hu, momini rê ya Eli!

3- GULVANGÊ CEMÊ XIZIRÝ
(Na gulvang cem-deguretoði pia vanê.)

Ya Xýzýr!
Çêver ma sero rake
Çê marê meymanê Heqi be!
Bereketo xêr býde!
Kýrameta xo canê mara mesevekne!
Ðezna xora cýrm u cani rê výla ke!
Ma hometa mara cia meke
Roza tenge de, ma teyna meverde!
***
Ya Xýzýr tý cýrm u alemi rê esta
Roza mawa tenge de resta
Adýrê xo lozýne de kerdo gurr
Niazê ma lozýna tode biyo ve sur
Zerr u çýmunê made hêþtir biyo pýrr
Venga to dame wayirê dina u dare, ya Xýzýr!
Mýrodê ma çýmunê made meverde, ya Xýzýr!
Nurê xora ma morým meke, ya Xýzýr!
***
Hala hala.. sonê ma ve xêr bo!
Xêrê ma bývêrê, þerrê ma def bê!
Mýnafýqi mot u mal bê!
Munkýri pêrsan u batal bê!
Momýni sa u þên bê!
Ma þêfatê Mýhemed-Eli ra,
Didarê Hezretê Uþêni ra morým meke!
Derdunê marê derman,
Qelvunê marê iman,
Nêwesunê marê þifa be!
***
Laji motazê namerdi meke!
Çêna boka ðezevê huski meke!
Asmen ra rama xêre,
Hard ra hir u berêket býde!
***
Ya Pirê Oli Diwani
Tý jüya, uzaðê Oliya
Ma torê uþtime çengeldariye
Rýza u mýneta ma qewul ke!
Ma xatýrê rama Êli sane
Zon; mara bo, himete; Êli-Heqi ra!
Gulvangê Mýhemed-Eli,
Raþtiya cemê Xýzýri rê hu!
Ya Heq, ya Mýhemed, ya Eli!
***
(Ni düayê coreni ra dýme, Pir, Dewres, ya ki Rayver na gulvangê cêreni vano)

Serê serra, qom u qewil amo pêser
Cem cêriyo de, Xýzýr amo na çêver
Loqme kerdo výla, dove zere u tever
Xýzýr mara düri fiye derd u keder!
***
Loqmê sýma qewul bo!
Mýrodê sýma xasýl bo!
Bextê sýma roþti,
Çê sýma þên,
Lozýna sýma gur,
Sýfrê sýma bereket bo!
Roþtia Êli ra morým mebê
Derdê cigere mevênê!
Gulvangê Cemê Xýzýri rê hu!
(amin)

4 - NÝAZ VILAKERDENE

Cem ke ame pêser, her çê niazê xo tey ano cem. No niaz; goji, bosmýzey, qaxi, pêsare u çiyo de bin beno. Na niaz ke kerd výla, hetê Cemguretoði (Pir/Rayver/Dewresi) ra hirê rey düa cêrene vajina:

Mý dest de çino tux u teraji
Cemati rê kerd ve výla Heq-niaji
Her kes qedê (bara) xorê bi raji?

Cemat ke rajiyo, vano "raji, raji" Uyo ke qedê xorê raji niyo, o ki vatena xo vano. Hata ke deguretey pêro bi raji, Pir/rayver/Dewres na düay dekerneno.

5- BEYÝTA PÝR U RAYVERÝ

Hao ke Pir u Rayverê xo nas nêkeno
O raa xo rew u herey sas keno,
Hao ke raa raste tým rameno
Çýla xo sýperdiyê sodýri ra vêsneno.
***
Qom u qewil emso amo pêser
Cem u camatê Pirio ca dero
Hao ke zerr u goyil ra zeredero
Bara Xýzýri ra nasývê xo tedero
***
Pirê ma cýneno, thamýrê xo ve daro
Marê hem Dewreso, hemi ki sýtaro
Adýrê ma lozýne de vêseno, haro
Pirê ma tewt de rameno dês u diwaro.

6-QOM

Sýrrê Xýzýri ra
Himeta Piri ra
Qesê ma jüyo
Rayver u talivi ra
***
Eslê ma adýro
Bergê ma suro
Qeseo ke jüro
Vejino ro turo
***
Cýsnê ma merxaso
Sayirê ma dewreso
Roza mawa tenge de
Vame vengê xo ma reso.

7- XIZIR

Ewro roza zelala
Xýzýr! to piyê bêkesuna
Ameyme bertengê to
Halê marê se vana?
***
Rozê Xýzýri nao ame
Niazu pozeme qýrvanu keme
Ameyme bertengê to
Sola, mýneta tora mekume
***
Ya Xýzýr, ya Xýzýr, ya Xýzýr!
Mýsayiv, inqrar u kewra
Ameyme bertengê to
Himeta torê bime hazýr
***
Yala yala ya Xýzýr
Tenga made bê Xýzýr
Ameyme bertengê to
Pey mara meke Xýzýr!
***
Der u cirani meymanê ma
Têde can u royê ma
Ameyme bertengê to
Persbýkerê hal u hawalê ma
***
Da-da Xýzýr Xýzýr hey!
Tý zonena halê mayê sey
Ameyme bertengê to
Sýtara made mekuye herey!

8- DUZGIN

Duzgýnê mý mekan gureto kemer de
Cor ra niadano, mekanê xo berz de
Se u bêkesê to naê amê çêver de
Duzgýnê mý sewunê xo bêwayir meverde
***
Wayirê mý persêna budela Khurêso
Mý tey pê gureto, gýrýs u pêso
Rew bêro wayirê mý, hewar de býreso
Vaze, "Sarê kêþi, adýri kêþi de mêvêso!"
***
Duzgýnê mý verde sonê dar u beri
Dar u beri ra kêm nêbeno, coru velgê usari
Sultan Duzgýn! seyê xo meke motazê sarri
Tý ke mebê, vanê "Khurêsu biyê xamê teveri!"
***
Namê wayirê mý persêna Sa-Heydero
O ke yeno, Xýzýro her daym ververo
Sultan Duzgýn wayiro de servero
Vaze "dezunê gýranu dostunê mara düri bero!"
***
Duzgýnê mý vera sono hardo hito
Oðwa xo hên ke zelala, tývana sýto
Bojiyê wayirê mý qolýndo, coru kêþ nênamýto
Çhelê zýmustoni de ey bað u bostan ramýto.
***
Duzgýnê mý verde sonê hêga u vami
Ez ve qýrvanê i namê rýndi bi, nami
Eskerê to yeno eve ravan u gami
Sultan Duzgýn tý ma kena bavokê kami?
***
Duzgýnê mý verde kemer ra lêyi
Ewladê tuyê rae cêro yenê têpeyi
Cêrenê to Duzgýni vero, benê qelfeyi
Vanê "marê wayiriye bike jê verecoyi"

9- WAYÝR (DUZGINÊ MI)

De sewe nawa þikiye,
Vireniya taburu vejiye,
Ez qurbanê xuretê veri bi
Ýmdadê mýnê seyi de bêro
Qýlawýzê mi Sa-Hêyder
Rew bê, rew bê, rew bê, rew bê!
Da da, da da, da da Duzgýnê mý!

Ez þiyune diyarê Mose
Hewsê khalýkê mý oseno (aseno) jê tose
Tý ke ced u celalê mýna
Mýnê seyi rê cayê ra býose!
Rew bê, rew bê, rew bê, rew bê!
Da da, da da, da da Duzgýnê mý!

Tever persena tever hito
Hêni vozdanê safi sýto
Tý ke ced u celalê mý persena
Çelê zýmustoni de bax u bostan ramýto.
Rew bê, rew bê, rew bê, rew bê!
Da da, da da, da da Duzgýnê mý!

Nefis Heq ke reyê bê nari
Mý meverde bavokê sari
Ýmdadê mýnê seyi de bêro
Qýlawýzê khalýkê mý Sa-Heyderi
Rew bê, rew bê, rew bê, rew bê!
Da da, da da, da da Duzgýnê mý!

Ez ve qýrvanê to u na nami
Tora baxse veng býdine kami
Duzgýn mýrê wayirêni býke
Vanê Uzaðê to biyê xami
Týya wayirê xane u mali
Qýlawuzê khalikê mý Sêy-Weli
Rew bê, rew bê, rew bê, rew bê!
Da da, da da, da da Duzgýnê mý!

Rew bê, rew bê da Duzgýno!
Ez ve qýrvanê namê Wayiri
Tý ke nina hewarê qulê xuyê zari
Dina mýrê bena týng u tari
Bê mý meverde bavokê sarri
Cêreno to Sultan Duzgýni vero
Qulê tuyo Dawut Sulari
Rew bê, rew bê, rew bê, rew bê!
Da da, da da, da da Duzgýnê mý!

10- SODIR

Sodýro sodýro, sodýrê yêniyo
Halê mý zeluli, Heqo to diyo
Verocêrine, sodýr kami diyo
Çý rýndek aðseno, hewsê soreþiyo
Výlê mý çewto, çýmê mý çhavriyo
Ezo wayirê guneku, ondêr hao to diyo
Bêro Cêrçegu ra roso marê dekuyo.
***
Sodýrê yêniyo, mý xorê veng da
Dal u budaðê mýnê khalê kokými býrriya
Cêro indad keno Uþênê Kêrbela
Heqo marê mêvêne qusýr u bela
Heqo amanêta tuyê ðerivê ma
Sarê ma zelulu, meke ters u gumano gýra.
***
Ezo sewo bêpiyo, mý va nêçaru
Heqo Heqo Heqo, meke qaru!
Sêdê da xêre, sodýrê yêniyo marê biyaro.
Mýnê sey kerdo xo dest;
mýnê khalê kokými, thamýrê mý daro
Yê mýn u to hemý sozo, hem inqýraro
Býcêri wayirê xo vero, sêda da xêre marê biyaro
Xorê mýde bêro, qýlawuzê khal Xýziriyo ke na diyar ro
Sêdê da xêre, xeriye ser marê biyaro.
***
Sodýro sodýro, mý xorê veng da
Heqo derdê marê bivêne derma
Dayma jivayisê mý þêro, gosê Heqê na dina
Heqê na dinawa, pey meke ra ma
Heqê na dinawa, saqlamiske ðerivunê ma
Gewursa ma pêroyine, berjinê tode saniya
Koti menda, ya qedim qedim Ewliya!
Ma meke meke, bêbare, bêhêsa
Derdê marê bivene, ilaz u derma.
***
Sodýrê yêniyo, çýmê mý çhavriyo
Heqo qarê meke, mýnê bêpiyo
Výlê mý çewto, çýmê mý çhavriyo
Halê uzaðunu çetýno, vanê bêmiyo
Era hazýru dýme mefiye, qusýr cý mede, Heqê der u ciraniyo
Coru imdad kerdo, Bon jüyo, Bonê Toseniyo
Ewro mýrê diyar bo, emso marê têdariyo
Sodýr de imdad keme, verva Baðýra Sýpiyo.
***
Ya qedim qedimê nê Ewliya
Lao derdê her kêþi, çêverê wayirê her kêþi ra beno derma
Gewurse ama verê lýngunê tode, Heq kena saniya
Hata çêverê a dina, to rýskê ma nêda
A roze ke amê, riyê ma meke þia
Medet mudet, ya hezretê Mýhemed Mýstefa
Þêfatê xora ma meke, morým u bêhêsa.
***
Sodýro sodýro, zerey biyê þêni
Qalê wayirê xo býkerê, hêþtiri riyê sýmaro bêrê jê aðwa hêni
Heq kena marê wayirêni býke, terê výreni
Halê mý pêrisano, sarê to reyna bývêni
Miye payno vorêkê xo nênana, býze payno bijêkê xo nênana.
Beçiyê (peyaê) çêverê tune, mýra se vana.
***
Bonê to rýndo, bonê serê þüye
Qom u qewil pêro, voþtiyo ra þiyo qurvetiye
Xatýrê peyacê (pêsê!) Uþêni sane, asena tenganiye
Tý ke bêrê rame, mýva comerdiye
Bêve diyarê ðerivu, [býve] Heqê alvojiye
Sarê ma nêçaru, ters u guma mefiye.
***
Sodýro sodýro, mýnê zeluli veng da
Çýmê mýnê zeluli, çêverê tode perra
Heqo derdê marê bivêne, ilaz u derma
Medet mudet ya qedim, qedim Ewliya.
Ewliyawo, mýva Pêxambero
Çýmê mý zeluli, çêverê to dero
Ýftýra çetýne, çêverê ma nêkero.
Ya Heqê na dina,
derdê marê bivene derma.
***
Tikmê khalê kokými, sodýro veng da
Neçe efkar u dusýnce, sodýro ame ma
Cano, jê canê Uþêni, diyo neçe qar u neçe bela
Cano jê canê Uþêni, na hetra qey nêbiyo sa
Medet mudet, koti menda Heqê na dina
Heqê na dina, ordýmê býde az u uzê ma.

(Uþênê Tikmey -Tikmê Arêzuno- Lorýzê Gomu rao. Jiara xo Lorýz dera. Gomu dewa de Pýlemoriya. Niade: UÞÊNÊ TÝKMEY (Weþiya Uþênê Tikmey u taê kýlamê Heqiye) Perloda (dergiya) Berhem
Amor 5, Vartivare 1989, Ýsveç, Nustoð: H. Tornêcengi)

11- BIRESE YA ÊLÝ

Axýr zeman amo, ison kuto têwerte
Býrese ya Êli, hewarê made býrese!
***
Ýson biyo zalým, xêr jümini nêkeno
Býrese ya Êli, hewarê made býrese!
***
Ýsan biyo xayin, biyo fýzýl u fêsat
Feqýr-fýqarêna mara, xorê diyo fýrsat
***
Kuto'ra raa dêlmaste, raa raste caverda
Jê vergê vêsani, miye ra vorek kerdo cia
***
Rae ma dest ra vejiye, qulê to têyna mêndi
Býrese ya Êli, roz u sewi ma sero biyê têngi!
***
Mýsayiv sono, mýsayiv rê beno gerreçi
Bara xuya hewle rê kes nêbeno raji
***
Waxt biyo ketým, adet biyo vind, tore biyo yoz
Çê de cênýke biya cuamerd, pi biyo ve laz
***
Ewro roza mawa tenga, vengê ma býhesne
Býrese ya Êli, hewarê made êndi býrese!

(Hesen Efendi na beyite mýrê 1990 de vate. H. Efendi Pancýras rao, dewa de Pýlemoriya. Hêþiyena mýra gore, serra 1993e de þiyo Heqiya xo, serrê xo 90 ra jêde bi)

12- DUZGIN BAVA

Dewa Khurêsu ver de duzo
Heyder vanê lazo qýzo
Beno býrri mal u býzu
Mal çereno dano ra khuzu

Zýmýstono cemed u vore
Çüye dê býrr ro, bi ve khêwe
Qýrvanê sýrr u keramete
Gême biye ve cenete

Ez heyranê bezna kýlme
Khurês lazê ho dýma þi gême
Niada gême biya khêwe
Malo çhereno hewe-hewe

Býze kerd phýrke-phýrke
Khurês diyo býmbareke
Khurêso Khurr vejiya to çýko
Kole na phýrkaisê to çýko

Cêra ra piyê ho, di ke
Heqo tý keþi sas meke
Bakýlê mý tý ef býke
Dina biye hêlaneke

Qýlawuji nia da perpeþiya
Heyderi sero dina rýjiya
Na qese fekê mýra vejiya
Býmbarek ho-hora herediya

Piyê hora serm kerdý
Leqemê biye dez u derdý
Heyderi endi vad kerdý
Welat terk u sala kerdý

Di-rê gami de þi kemer
Çê ra kewt düri, serm ver
Roze guret, nêdi tever
Kemer homete rê bi jiar

Qom sono kemer, yeno
Khurês cýra persu keno
Heyder çýtýrio se keno?
Vanê duzgýno duzgýno

Ez heyranê to Heyderi
Ez qýrvanê to Duzgýni
‘Khurês, Khurês’ vaji bêri
Dare výnderi, sejde keri

Namê to vanê hên þireno
To sero niaz u qýrvan beno
Qom yeno mýrod wazeno
Mekanê tora dest nêbeno

(Na beyita corene, Þervan Barihas cem ke girêdano, vano. - Sýfte ita neþir bena.)

Ni lawýkê cêreni, beyitu ser say benê, coka ma gureti zerê na nustey. Hona jê ni lawýku xeyle beyit u gulvangi estê, ma ita ca nêda cý. Beno ke rozê kýtavu de dergaderg býnusnime.

13- GULBANG DANO

Veciyu serê Koyê Munzuri
Minete nêkonu demê dina gewre rê
Esq zerê mýde gulbang dano
Gulbang dano, gulbang dano, gulbang dano
Esq zerê mýde gulbang dano
Esqê tuyo zerê mýde gulbang dano

Heserê tuyo, mý keno eskera el-alemi rê
Kam se vano vaco, eynê mýde niyo
Ezo xorê budelao dornaðê deru
Ezo xorê þüaneu dornaðê deru
Gulbang dano, gulbang dano, gulbang dano
Esq zerê mýde gulbang dano
Esqê tuyo zerê mýde gulbang dano

(Çýme: Ahmet Aslan, CDya “Va u Waxt” ra -)

14- DE BÊ WAYÝRO!

Emaneta tuya, no ro ma dero
No senê halo wayir, no qul tedero
Mýnete kenu cêren to vero
De bê wayiro, de bê wayiro
De bê wayiro, de bê wayiro

Jargêniya to wayir, ez ontu berdu
Mý to famkerda heyran, ez vêsan mendu
Sarri heram werdo, ez nýka tenge deru
Kotya wayiro, kotya wayiro
Kotya wayiro, kotya wayiro

Dewê mý vêsnay, ez nýka teverau
Mezgê mý talano, roþtia mý tariya
Jiyarê mý bomba kerdi, ez nýka bêsýtaru
De bê Duzgýno, de bê Xýzýro
De bê Êliyo, Dêrsým (Qemer) bêsýtaro.

(Qemer Söylemez, CD’ya Mikail Aslani ya “Kilýtê Kou” ra)

Çýme: Munzur Haber-21, 22, 23,24 www.munzurhaber.net


 

Dersim Forum