Sait Çiya
Sıma zonenê, vilıkê koy verê vori de, kınarê kemeru
de, bınê daru de, çêberê eskeftu de, gılê koy de, cerde
u pêsu de rewinê, usar ra pia vilıkê xuyê hazar u ju
rengi kenê ra, hata be peyê payızi nêpermelinê ro.
Şiliye vorena, va u puki vaydina, tiji vesnena, oncia ke
koy reng be rengi xemelina. Oncia zonino ke ni vilıki
caê xode perpeşinê ra, eke hardê xora bıqurfiyê,
permelinê ro, sonê.
İsoni ki hêniyê. İson ke hardê xora qurfiya, welatê xora
düri kot, hal be hali nêno ´ra xo, permelino ro sono.
Mordemo ke ebe zori, bêwastena xo hardê xora, pag u warê
xora qurfnê, berdê caê de bin de, zon u zagonê bin de
kerdê pili, resnê, reyna ke yeno zerrê qomê xo, ya zerri
ra beno dırbetın, beno nêwes, rêçê asimilasyoni ki tey
ano, ya ki teli u sıncıko ke koto baxçê guli, jêdey beno
dısmenê qomê xo.
Qey nia vanune? Dewleta Tırki ke ´38 ra tepia nia kerda.
Tertele ra dıma, dewe be dewe, ware be ware isonê ma do
are, jedine rusno surgıne. Ebe ney nêvındeta, Xarpert de
ju mektevi kerda ra. Na mektev de çênune Zazay ´be Kurdi
ardê, ni hirê serri bınê destê malımunê Tırku de Tırki
musê, zonê xora, qomê xora serm kerdê, têpia ni peyser
rusnê dewu.
Namê na Mektevi, "Elazığ Kız Enstitüsü" ya. Serba na
mektevi, dewunê Çewlig(Bingöl), Dersim ´be Xarpert ra
çênu dê are, -ge eve destê cenderme, ge eve destê malimu,
her daim ebe zori-. Sıdıka Avar nejdiye vişt serri na
mektev de gurina. Serrunê verenu de malimeni kena. Peyê
coy bena mudıra na mektevi. Xatıratê Sıdıka Avari bınê
namê "Dağ Çiçeklerim (anılar) de vejiye. Kıtavxane,
Xatırate de taê çiyu veto. Angorê vatena kıtavxaney(öğretmen
Dünyası), kıtav de çiyo ke xusısiyetê qomê Xarpert,
Dersım u Çewlig sero nuşiyo, werte ra vetê. Oncia ke
kıtav dokumento de hewlo.
Naca de her çi areze beno. Mordem şikino na kıtabi sero
zaf çi bınusno. Ez naca de wazon ke kılmek ra siyasetê
dewleta tırki sero vınderine. Angore nusnoği, Atatırk ´be
persberê binê hêni qerar dê cı ke, tertele ra têpia gama
dıyine na mektev bo. Atatırk vato ke, ju gom honde ke
ebe destê ceniyu cerina bıne qontroli. Coka wasto ke,
çenunê Zazay ´be Kurdi rê Tırki bımusnê re- teyna Tırki
ki nê, çiyo ke çêney ma u piyê xora musê, qunê her çi
xovira bıkere-, ae ra têpia reyna bırusnê dewu, ebe
destê dine Tırkên bınge bıcero.İ serru de na mektev sero
qezeteune Tırku de zaf çi nusnê. Mabênê ni nustu de
vatena Nihat Erim, Ahmet Emin Yalman ´be Hikmet Feridun
Es zaf entresano. Nihat Erim nia vano: Rolê Enstituya
Çênu Şark de zaf muhimo. Zagon ebe destê cêniye kuna
zerrê çêyi. Ebe na rae ke şerimê jubiya zoni u jubiya
qomi bena pêti. ıpelge. 234-36)
Sıdıka Avar xo misyonerê Tırku vinena. Vana wezifa mı
awa ke, domonê ke ma u piye xo kışiyê, ya ki biyê surgın,
ine biyarine hetê dewlete. Ju raporê xode na wastena xo
nia nusnena: "Ma gune qomo ke örf, edet, fıkır u wastena
xo mara zobinao, rovilesnime. Hêni bıkerime ke siyasetê
ewroy u Tırkêni şaxsiyetê xode bıderime haskerdene. No
qomo ke ma tey gurinime, ma rınd nêvinenê, tım ebe sık
marê niadanê, wezifa ma awa ke domonunê dine re ra u
rêça siyasetê ewroyêni u fıkrê Tırkêni bıderime." (pelge:
255-569)
Naca de çêney hirê serri wanenê. Tayine ke çinenê we,
rusnenê mektebê malimu. Na hirê serri de derso vıren
Tırkiyo. Juye ke Tırki muse, ame watena dine ser, ae
peyser rusnenê. Dewe de ki peyder pey sonê diyarê ae,
ebe destê ae çênunê binu danê are, ya ki qursê zoni kenê
ra. Rojnamekar Ahmet Emin Yalman karê Sıdıka Xanıme zaf
goyneno. Ae jê ju "akıncı" (verremiyoğe) vineno. Rolê
mektebi ki rınd areze keno. "Hata nıka nejdiye phoncsey
domoni mektev qedeno. Ni domani jê ju misyonerê qıci,
serba fıkrê newey, pakên u zonayişi Tırki ra dewu ra
biye vıla." (pelge:314) Hikmet Feridun Es ki nia nusno:
" Atatırk beçıka xo hetê misyonera terne ser kerd derg:
- So... So dewunê koy.. Ju qom ebe deste cêni u mae
cerina bıne bandıra. Çênê ke uza re cena inu bıresne...
Badona inu peyser bırusne dewunê xo. Çiyo ke tı inu re
musno, tey benê, danê musnaene..." (pelge: 375)
Siyasetê mektevê uyo ke, reê ke Tırki musey, endi zonê
xo qesey mekerê, zonê xora şerm kerê, Tırkêni, jê ju
berzên, averşiayeni, medeniyeti bıvinê. Xora Sıdıka
Xanıme ke vana, çênê zonê xo zonêne, hama eke juê ke
dine ra Zazaki ya ki Kırdaşki çiye pers kerd, i her daim
Tırki cuab dênê. (niade pelge: 100)
Hetê ra ki çêneê Zaza be Kurdi na mektev de zaf zulım
diyê. Xora zafine ebe deste cenderme, ebe xofê hukumati
ardê mektevi. Gegane zulım u nêheqen honde aver şiyo ke,
veyvıka ke hona henê destê xo juya nêbiya, aye ebe deste
cenderme ardê mektevi. (niade pelge: 36) Ma u piyê çênu
nêwastê ke çênunê xo bırusnê. Vatê, ´çênunê ma sonê uca
de benê Tırki´. Ebe zorê çuyê Tırki dê musnaene, çêney
jê xızmekari gureynê.(niade pelga:256) Xora taê çêney
mektev ra tepia rusnê xızmakareni.
Na mektev sero siyasetçiyê Tırku zaf vınetê. Her waxt
amê, şiyê. İ, İnönü, C. Bayar amê mektevi. A, Alpdoğan
her daim teftiş kerdo. No kar hem waxtê İnönü de, hem ki
waxtê Bayar-Menderes de dewam kerdo.
Mordem şikino vazo, Sabiha Gokçen ke ebe bombaê teyarey
karê xo qedeno, uca ra Sıdıka Avari dest kerda cı ebe
bombaê zon u zagoni no siyaseti serê Zaza u Kurdu de
arda hurêndi. No siyaset xeylê teşir ke do. Tayinê biyê
dısmenê qom u sarê xo, dewu de Tırken ser guriyê. Tayinê
ke çıka ki dırbetın biyê, oncia ki qom u sarê xora
nêqurfiyê, ra u rêça pi u khlıkunê xora nêvejiyê.
Dina de kerdena koledaru ser zaf çi nuşiya, qesey bi.
Hona ki beno. Na kıtav de her çi ebe nustê kerdoğe beno
areze. Çiyo ke koledarê Awrupay Afrika u Amerika de
kerdê, Tırku ke welatê made kerdo. Zon u zagonê ma, ra u
rêça ma guretê bınê bandıra xo, cenderme u misyonerê xo
rusnê, zagonê xo, zonê xo dê musnaene. Taê wendoğê ke
mabênê qomê mara vejiyê, çiyo ki Afrika ´be Amerika de
biyo, ey sero zaf vındenê. Hama ni wendoğê ma, zulım u
zordariya ke koledarê Tırku sarê mare kerdê, nêwazenê ke
ey bıvinê. Ninu "anti-emperyalizm" ser pesew u peroci
qeseykenê, hama verê pırnıka xo nêvinenê. Ni kotê rıka "emperyalistu"
ke, emperyalistu Tırkiya lete mekere. Nêwazon ke na
teoriya emperyalizmi ser çiye bıvajine, honde ke van,
gune mordem reê dorme xo de niado, hal u hêkata qomo xo
bıvino, ey ra tepia qesey bıkero. Naca de mı qey ninu
ebe "wendoğ" name kerd? Ninu re roştber nêvat, ey ki
biyarine zon: Ni honde ki wendene u nustene zonenê, dina
ser xeylê çi musê, taê het ra zonayişê xo ki xoriyo,
hama qomê xo, zon u zagonê xo nas nêkenê, derd u khulê
qomê xorê derman sae nêkenê. Coka ni roştber niyê, honde
ke wendene u nustene musê.
Reyna racerine kıtavê Avari ser. Siyasetê dewleta
Tırkiyo ke o waxt ebe destê Avari ra amenê hurêndi, ewro
ke ramino. Hem ki xeylê bıngê gureto. Waxtê Avari de
asimilasyon honde aver nêşi bi. Xora ney Avar be xo ki
vana. Angore vatena ae, i rozu dewu de kes Tırki
nêzonêne. Şeştay ra tepia xeylê rae gureti. Her dewe de
mektev kerdi ra, Tırki dê musnaene. Mabênê sarê mara
tayine onti hetê xo. Ninu jê milusu dê gureynaene. Nıka
ni ebe name çepciyen, elewiten ´be mıslımanten ra karê
xo kenê. Gune ma teyna siyasetê Avari nê, siyasetê
domanê Avari ke nas bıkerime.
Çıme: Tija Sodiri 8 (neşir nebiye)
